Zbawienie pod dachem. Odkrycia pod kościelnymi okapami!

Woda ablucyjna, o której pisałem z okazji piscyny, uznawana jest za wodę święconą, jako że niesie w sobie święcone „cząstki” i wymaga tym samym odpowiednich procedur w obejściu.

WARTO WIEDZIEĆ: Brodnica. Mamy wspaniałą piscynę, ale co to jest?

Wykorzystując ten fakt, w bliższych nam czasach nowożytnych (od końca XV do końca XVIII w.) część duchownych, głównie z rejonu obecnej Szwajcarii, południowych Niemiec i Austrii, rozpowszechniła pogląd, że i woda deszczowa spływająca z dachu poświęconego kościoła jest wodą o mocy wody święconej.

Od II wieku n.e. oprócz chrztu dorosłych zaczęto udzielać chrztu również dzieciom i niemowlętom. Zgodnie z ówczesną wiarą, dzieci nieochrzczone przed śmiercią (także urodzone martwe) nie trafiały do nieba, ponieważ nadal obciążone były grzechem pierworodnym. Nie wolno było ich  chować w poświęconej ziemi na zwykłym cmentarzu. Wierzono, że dusze tych dzieci trafiały do miejsca pomiędzy niebem a piekłem (Limbus puerorum), gdzie co prawda nie doznawały cierpień, ale nigdy nie mogły ujrzeć Boga. Mimo, iż otchłań „limbo” nie była dogmatem wiary chrześcijańskiej, jako popularna średniowieczna hipoteza teologiczna odbiła swoje piętno na rozpowszechnionej wśród ludu wierze.

Chcąc ulżyć zrozpaczonym rodzicom, dzieci takie – choć proceder oficjalnie był przez Kościół zakazany – miejscowi duchowni chowali pod okapami kościelnych dachów, licząc na łaskę Boga widzącego wolę chrztu, czy wręcz dostąpienie post mortem chrztu kapiącą na grób „uświęconą” wodą deszczową, obmywającą dziecko z grzechu pierworodnego. 

Jak dalece powyższy zwyczaj był terytorialnie rozpowszechniony i czy praktykowany był już w średniowieczu, jest przedmiotem badań archeologów i historyków. Jako dotychczasową kwintesencją tych dociekań, można potraktować pracę prof. dr hab. Barbary Hausmair (Innsbruck / Austria), która w publikacji z 2020 r. podaje, iż pierwsze pisemne przekazy rzeczonego zwyczaju pochodzą dopiero z przełomu XVIII i XIX w. i są autorstwa głównie szwajcarskiego pastora i folklorysty Jeremiasza Gotthelfa (1797 – 1854). Poza tym prace archeologiczne wokół kościołów, w pokładach z okresu średniowiecza, nie potwierdziły, iż zwyczaj ten zrodził się już wcześniej.
Liczne za to przykłady pochowków dzieci „pod okapem” w okresie nowożytnym opisuje w swojej pracy Petra Lindenhofer (Wiedeń 2012). W glebach zasadowych i obojętnych (np. wapienie, glina) doczesne szczątki kostne ulegają zakonserwowaniu nawet na tysiące lat. Badania komplikują się jednak w przypadku świątyń zmieniających wskutek przebudowań swój przyziemny obrys.

Pomnik Dziecka Utraconego na przykościelnym cmentarzu w Grążawach (foto SA)

Sobór Trydencki (lata 1545–1563) nakazał udzielanie chrztu w ciągu 8–9 dni od narodzin. W przypadku zagrożenia życia dziecko chrzczono natychmiast po porodzie. Praktyka ta była powszechna już w całej średniowiecznej Europie, w tym na ziemiach polskich. 

Odkrycia miejsc pochowków dzieci pod posadzką kościoła św. Jakuba w Toruniu, czy grobu ca 5-letniego dziecka pod okapem Kościoła Garnizonowego w Bydgoszczy, nie mogą być wobec tego wiązane ze zwyczajem chrzczenia post mortem „pod okapem”.

Na przełomie XVIII i XIX wieku, zgodnie z zarządzeniem władz pruskich, cmentarze wokół miejskich świątyń ze względów higienicznych zlikwidowano, a i Kościół swój stosunek do zmarłych przed chrztem dzieci radykalnie zmienił.

O cmentarzu w sąsiedztwie brodnickiej fary wspomina w różnym kontekście H. Plehn w znanej pozycji „Geschichte des Kreises Strasburg in Westpreussen” z 1900 r. Autor powołuje się przy tym na dokumenty z przeszłości. W pracy zbiorowej „Szkice brodnickie” t. II, Brodnica 1993, na str. 316 autorzy Alfons i Mariusz Maliccy, podają:

„Zapewne najstarszy cmentarz brodnicki znajdował się wokół kościoła farnego. Przekonała nas o tym wielka ilość kości ludzkich, znaleziona w dużym wykopie obok kościoła. Natrafiono tu na kilka poziomów szczątków ludzkich”. 

Niestety, informację tą podano bez wskazania jakichkolwiek źródeł, dokładnego miejsca czy czasu odkrycia.

Na pytanie, czy w ziemi, w linii okapu brodnickiej fary, spoczywają do dziś „dzieci utracone” z wieków minionych, mogliby odpowiedzieć tylko archeolodzy.

Jasno świecące gwiazdki; ich blaskiem „dzieci utracone” zapewniają nas o swoim szczęściu w niebie (foto CC0)

W niemieckojęzycznym obszarze, gdzie cała historia wzięła swój początek, „dzieci utracone” określa się pojęciem „Sternenkinder” (dzieci-gwiazdy) tzn. dzieci, które poszły wprost do nieba nie zaznając ziemskiego bytu. Blaskiem gwiazd dają nam znać, że są szczęśliwe. 

Stefan Albrecht
[email protected]
10.04.2021, 12.09.2026

Do tekstu wykorzystano prace dostępne via Internet. Na żądanie prześlę je na podany mi adres mailowy.