Brodnica. Mamy wspaniałą piscynę, ale co to jest?

Mamy w brodnickiej farze granitową chrzcielnicę, która jako jedyny jak dotąd artefakt z naszego województwa, znalazła swoje miejsce w europejskiej bazie znaków kamieniarskich.

Ale i na zewnętrznej, północnej stronie fary, można zauważyć wystający z muru pokaźny, granitowy głaz. Nisko wmurowany, ma kształt rynny i pochodzi, przypuszczalnie, jak i cały kościół z XIII / XIV wieku. Jest widocznym na zewnątrz świątyni elementem instalacji zwanej piscyna, wchodzącej w skład tzw. sakrarium.

Imponujących rozmiarów, starannie wykuta w granitowym głazie rynna piscyny (foto SA)

Sakrarium to ogólna nazwa miejsca – często zakrystia, jak w naszym przypadku – w którym gromadzono m.in. przedmioty liturgiczne do ablucji (obmycia) i święte odpady, a piscyna to nazwa wnęki czy misy z odpływem, służącej do tego celu (łac. piscina [wym. pisc-ina], piscyna). Wodę, którą obmyto naczynia użyte w trakcie obrzędów, resztki świętych olejów i wody święconej, wylewano do pisciny i w następstwie do poświęconej ziemi przykościelnej. 

Zmieniające się z wiekami nazwy kościelnych instalacji omawia w swojej, dostępnej online pracy „Średniowieczne sakraria w Polsce, kwestia terminologii” dr Agnieszka Woś-Jucker.

Tradycja używania średniowiecznych piscyn ściennych zanikła stopniowo wraz z reformami i zmianami przepisów liturgicznych po Soborze Trydenckim (lata 1545–1563). Piscyny zastąpiono zamkniętymi studzienkami w podłodze zakrystii. W wielu kościołach piscyny całkowicie usunięto, w innych pozostały tylko ich zamurowane szczątki. 

W farze brodnickiej okazałych rozmiarów średniowieczna piscyna zachowała się w całości; kamienna misa-umywalka (inaczej lawaterz, lavabo) wewnątrz zakrystii i odpływ. Na części umywalki postawiono wprawdzie drewniana szafę z urządzeniami elektrycznymi (czyżby wcześniejsza szafka sakramentowa?), przez rynnę poprowadzono elektryczny kabel zasilający, ale to już wszystkie zmiany.

Cała konstrukcja piscyny wykonana jest z dwóch granitowych głazów, przy czym sama rynna ma długość ca 160 cm (widoczna na zewnątrz część, ca 85 cm). 

Wyjątkowo dobrze zachowana, w obecnie odnawianej zakrystii fary, misa brodnickiej piscyny (foto SA)

Po reformacji w XVI wieku w środowisku protestanckim zaprzestano budowy piscyn. 

W Kościele katolickim aż do okresu baroku (od końca XVI w. do XVIII w.), były one sporadycznie używane, jednak w nowoczesnej architekturze kościelnej straciły na znaczeniu na rzecz praktycznych umywalek i zmienionych porządków sakralnych, tak, że od czasu reformy liturgicznej w latach 60. XX wieku całkowicie zniknęły z planów budowlanych nowych zakrystii.

Szukając istniejących jeszcze piscyn zwracałem się z pytaniem o nie do gospodarzy świątyń w ościennych miasteczkach. Żaden z nich nie wiedział o co pytam.

Resztki piscyn; po lewej w sanktuarium w Lipach koło Lubawy, po prawej w rypińskiej farze. W Rypinie, w zakrystii istnieją ślady misy, przystawione są jednak nowoczesną umywalką i szafką (foto SA)

Ablucji naczyń liturgicznych dokonuje się i dziś, jednak sposób ich oczyszczania zmienił się w porównaniu do dawnych praktyk. Oczyszczenie kielicha, pateny lub puszek dokonuje się po Komunii Świętej albo bezpośrednio na ołtarzu, albo na kredensie. Podczas obrzędu kapłan dokonuje ablucji używając wody i wina, które następnie sam spożywa.

Tradycyjną studzienkę w zakrystii używa się głównie do wylewania wody po oczyszczeniu bielizny kielichowej, w czasie prac porządkowych, a także do zlewania zużytych świętych olei, czy zsypywania popiołu.

Nie udało mi się znaleźć w okolicznych miejscowościach, jak i w Polsce via Internet, drugiej, tak okazałej i w tak doskonałym stanie, średniowiecznej piscyny.

Może uda się to komuś z czytelniczek czy czytelników?

Stefan Albrecht
[email protected]
10.04.2021, 31.08.2026