Brodnickie cmentarze dawniej i dziś. Jak nagrobkami brukowano ulice

Przez stulecia mieszkańców Brodnicy chowano w wielu miejscach, nie tylko na znanym wszystkim cmentarzu parafialnym. Groby znajdowały się przy kościołach, na terenach dzisiejszych parków, a nawet tam, gdzie później powstały zakłady przemysłowe. Niektóre nekropolie zniknęły całkowicie, inne przypominają o sobie pojedynczym pomnikiem albo fragmentem dawnego muru. Przed 1 listopada warto przypomnieć, gdzie spoczywają dawni brodniczanie.

Dzisiaj trudno sobie wyobrazić, że teren otaczający brodnicką Farę św. Katarzyny był kiedyś cmentarzem. Tymczasem właśnie tam znajdowało się prawdopodobnie najstarsze miejsce pochówków w mieście. Taką lokalizację wskazywali regionaliści Alfons i Mariusz Maliccy, autorzy wydanych w 1993 roku „Szkiców brodnickich”.

W średniowieczu zakładanie cmentarzy bezpośrednio przy kościołach było powszechną praktyką. Zmarłych grzebano w poświęconej ziemi, możliwie blisko świątyni. W przypadku Brodnicy oznaczało to pochówki w samym centrum miasta.Z biegiem stuleci teren wokół Fary zmieniał swoje przeznaczenie. Groby znikały z powierzchni ziemi, ale pod ziemią jednak coć zostawało. Podczas prowadzonych w okolicy kościoła prac ziemnych natrafiano na ludzkie szczątki, przypominające o dawnym cmentarzu.

Nie było to zresztą jedyne takie miejsce w obrębie starej Brodnicy. Zmarłych chowano również przy nieistniejącej już kaplicy św. Jerzego, która znajdowała się w rejonie dzisiejszego skrzyżowania ulic Mostowej, Mazurskiej i Paderewskiego. Kolejny cmentarz funkcjonował przy kaplicy św. Ducha, przy obecnej ulicy Kamionka.

Te dawne miejsca pochówków zostały z czasem wchłonięte przez rozwijające się miasto. Dzisiaj przechodnie na ogół nie mają świadomości, że przemieszczają się w pobliżu terenów dawnych nekropolii.

Ewangelicy mieli kilka cmentarzy

Przedwojenna Brodnica była miastem zamieszkanym przez przedstawicieli różnych narodowości i wyznań. Ważną część jej społeczności stanowili ewangelicy, przede wszystkim mieszkańcy niemieckojęzyczni.

Jeden z najstarszych cmentarzy ewangelickich znajdował się w rejonie obecnego placu Erazma Glicznera i ulicy św. Jakuba, w pobliżu kościoła szkolnego.

Znacznie lepiej udokumentowane są dzieje cmentarza ewangelickiego przy ulicy Sądowej, sąsiadującego z dzisiejszym cmentarzem parafialnym. Tę nekropolię poświęcono 6 lipca 1798 roku. Przez kolejne dziesięciolecia chowano tam mieszkańców Brodnicy wyznania ewangelickiego. Ostatni pochówek odbył się 18 sierpnia 1944 roku, natomiast formalnie cmentarz istniał do 17 września 1956 roku. Po II wojnie światowej, wraz ze zmianami ludnościowymi i odejściem znacznej części niemieckich mieszkańców, cmentarz przestał pełnić swoją pierwotną funkcję. Stopniowo niszczał, a w latach 70. XX wieku teren splantowano, usuwając pozostałości nagrobków. Urządzono tam park. Dopiero w październiku 2001 roku postawiono obelisk upamiętniający pochowanych w tym miejscu ewangelików. To dzisiaj najważniejszy widoczny znak dawnego przeznaczenia tego terenu.

Jeszcze jeden cmentarz protestancki znajdował się przy ulicy Karbowskiej. Założono go w 1902 roku, ostatniego pochówku dokonano w 1945 roku, a trzydzieści lat później teren uporządkowano i splantowano. Umieszczono tam również pomnik poświęcony jeńcom radzieckim.

Tak więc Brodnica miała nie jeden, lecz kilka cmentarzy związanych z ludnością protestancką. Dzisiaj ich historia jest znacznie mniej znana niż dzieje nekropolii katolickich.

Kirkut przy Podgórnej. Nagrobkami brukowano ulice

Szczególnie dramatyczne były losy cmentarza żydowskiego, zwanego kirkutem, znajdującego się przy dzisiejszej ulicy Podgórnej. Powstał prawdopodobnie około 1792 roku, kiedy w Brodnicy rozwijała się żydowska gmina wyznaniowa. Cmentarz zajmował teren przy obecnym adresie Podgórna 7, sięgając w kierunku ulicy Nowej. Pod koniec XIX wieku został powiększony. Był ogrodzony murem. Znajdowały się tam budynki związane z funkcjonowaniem nekropolii, a w 1938 roku powstał dom przedpogrzebowy.

Wszystko zmieniło się jesienią 1939 roku. W październiku niemieccy okupanci zniszczyli cmentarz. Nagrobki, czyli macewy, rozbijano na kamienną kostkę, którą następnie wykorzystywano do brukowania ulic. Fragmenty żydowskich nagrobków znalazły się między innymi na ulicach Przesmyk i Kopernika oraz na chodniku przy ulicy Paderewskiego. Przez pewien czas można było jeszcze dostrzec na nich hebrajskie napisy i symbole religijne. Po wojnie teren dawnego kirkutu służył między innymi do składowania kamienia. Później powstały tam budynki Meblarskiej Spółdzielni Pracy, w tym hale produkcyjne i biurowiec.

Dzisiaj po cmentarzu nie zachowały się nagrobki. Jednym z ostatnich materialnych śladów nekropolii pozostają fragmenty dawnego ogrodzenia.

Cmentarz parafialny. Zabytkowe groby i znane nazwiska

Najbardziej znanym historycznym cmentarzem Brodnicy pozostaje nekropolia parafialna przy ulicy Sądowej. Powstała w pierwszej połowie XIX wieku na terenie dawnego ogrodu franciszkanów. Z czasem stała się głównym miejscem pochówków katolickich mieszkańców miasta. Na cmentarzu można znaleźć groby przedstawicieli wielu pokoleń brodnickich rodzin, duchownych, urzędników, społeczników oraz osób zasłużonych dla miasta. Niektóre nagrobki mają wartość nie tylko historyczną, ale również artystyczną. Są świadectwem zmieniających się zwyczajów pogrzebowych, sposobów upamiętniania zmarłych i dawnych technik kamieniarskich.

Jedną z ciekawszych historii jest nagrobek Mieczysława Jerzykiewicza, pierwszego burmistrza Brodnicy po powrocie miasta do Polski w 1920 roku. Jego pomnik nagrobny wykonano z kamienia pochodzącego z rozebranego pruskiego monumentu stojącego wcześniej na Dużym Rynku. Materiał, który wcześniej służył upamiętnieniu symbolu pruskiej władzy, wykorzystano później do uczczenia polskiego burmistrza. To jeden z tych szczegółów, które pokazują, że historię miasta można odczytywać nawet z pojedynczych nagrobków.

Osobnym, dziś nieczynnym miejscem pochówków był niewielki cmentarz przy kościele Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, należącym do zespołu klasztornego franciszkanów przy ul. Sądowej. Założono go w 1761 roku. Znajdował się bezpośrednio przy świątyni, a do naszych czasów zachowały się między innymi nagrobki przyścienne oraz epitafia na murach kościoła i jego ogrodzenia. Nie należy mylić go z sąsiednim, znacznie większym cmentarzem parafialnym, który powstał później na terenie dawnego ogrodu klasztornego.

Lasek Miejski. Spoczywają tam żołnierze różnych armii

Osobne miejsce w historii Brodnicy zajmuje cmentarz wojskowy w Lasku Miejskim, przy ulicy Świerkowej. Powstał w 1914 roku, podczas I wojny światowej, jako miejsce pochówków żołnierzy niemieckich. Późniejsze wydarzenia sprawiły, że spoczęli tam również żołnierze innych armii. Najważniejszym wydarzeniem związanym z historią nekropolii była bitwa pod Brodnicą w sierpniu 1920 roku. W walkach z bolszewikami zginęło około 50 polskich żołnierzy. Na cmentarzu wojskowym pochowano 31 z nich. W 2020 roku pochowano tam również szczątki kolejnych czterech polskich żołnierzy z 362. pułku piechoty.

Cmentarz tworzą części związane z różnymi okresami i armiami: niemiecką, polską oraz radziecką. Jest więc świadectwem burzliwych dziejów Brodnicy w XX wieku, zarówno obu wojen światowych, jak i walk o utrzymanie niepodległości. Dzisiaj pozostaje jednym z najważniejszych historycznych miejsc pamięci w mieście.

Najmłodsza nekropolia

Najmłodszą brodnicką nekropolią jest cmentarz komunalny przy ul. gen. Stanisława Maczka, w pobliżu skrzyżowania z aleją Józefa Piłsudskiego. Powstał pod koniec lat 90. XX wieku i jest zarządzany przez Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej w Brodnicy. Jego powstanie było związane z potrzebą zapewnienia nowych miejsc grzebalnych w rozwijającym się mieście. Dziś cmentarz przy Maczka, podobnie jak parafialny przy Sądowej, jest jednym z głównych miejsc odwiedzanych przez brodniczan w okresie Wszystkich Świętych.

Cmentarze, których już nie widać

Historia brodnickich nekropolii jest jednocześnie historią samego miasta i jego mieszkańców. Przypomina o czasach, gdy obok siebie żyli katolicy, ewangelicy i Żydzi, a także o wojnach, zmianach granic i przemianach społecznych. Nie wszystkie cmentarze przetrwały do naszych czasów. Jedne zostały zamienione w parki, inne zabudowano, jeszcze inne zniknęły wraz z przebudową miasta. Warto więc pamiętać, że historia Brodnicy zapisana jest nie tylko w murach zamku, kościołów i zabytkowych kamienic. Kryje się również pod ziemią, w miejscach, które od dawna nie przypominają cmentarzy.

A gdy w najbliższych dniach będziemy odwiedzać groby swoich bliskich, warto wspomnieć także tych dawnych mieszkańców Brodnicy, których mogił już nie ma i przy których od dziesięcioleci nikt nie zapala zniczy.