Jak znaleźć dzieciom drugi dom?

W powiecie brodnickim ponad 170 dzieci wychowuje się w rodzinach zastępczych, kolejne mieszkają w domach dziecka w Brodnicy i Górznie. Wkrótce dołączy do nich rodzinny dom dziecka w Brzoziu. Choć wszystkie te miejsca służą temu samemu celowi – zapewnieniu opieki dzieciom, które nie mogą wychowywać się u własnych rodziców – różnią się sposobem funkcjonowania. Ile ich mamy, kto zajmuje się dziećmi, skąd biorą się pieniądze na ich utrzymanie i kto może zostać rodzicem zastępczym?

Nie każde dziecko ma szczęście dorastać we własnej rodzinie. Czasami opiekę przejmują dziadkowie lub inni krewni, czasami zupełnie obcy ludzie, którzy decydują się przyjąć je pod swój dach. Dla jednych jest to rozwiązanie na kilka miesięcy, dla innych – na całe dzieciństwo.

Takich historii w naszym powiecie są setki. Za statystykami kryją się dzieci, które potrzebują nie tylko dachu nad głową i codziennej opieki, ale również poczucia bezpieczeństwa i kogoś, na kim mogą polegać. Właśnie dlatego od lat rozwijane są różne formy pieczy zastępczej, w których coraz większą rolę odgrywają zwykłe rodziny.

Ponad sto rodzin, które przyjęły cudze dzieci

Najwięcej dzieci pozbawionych opieki własnych rodziców znajduje schronienie w rodzinach zastępczych. W naszym powiecie w 2024 roku Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie obejmowało pomocą 114 takich rodzin, w których wychowywało się 179 dzieci.

Za każdą z tych liczb kryje się osobna historia.

Od dużego domu dziecka do mniejszych placówek

Brodnicki dom dziecka ma już ponad 60-letnią historię. Placówka rozpoczęła działalność 25 lipca 1962 roku. Przez dziesięciolecia funkcjonowała jako jeden duży dom dziecka, w którym wychowywały się kolejne pokolenia dzieci i młodzieży. Zajmowała budynek przy ul. Tylnej, nad brzegiem Drwęcy, który wcześniej również pełnił podobną funkcję. Przed wojną byl tam sierociniec.

Istotna zmiana nastąpiła 12 października 2018 roku. Wówczas dotychczasową placówkę przeniesiono do dwóch nowych budynków przy ul. Słonecznej, a formalnie podzielono ją na dwa: Dom Dziecka nr 1 oraz nr 2. Każdy z nich przeznaczony jest zasadniczo dla 14 wychowanków. Są to placówki koedukacyjne, przyjmujące przede wszystkim dzieci i młodzież w wieku od 10 do 18 lat. Pobyt może zostać przedłużony, jeżeli pełnoletni wychowanek kontynuuje naukę i spełnia ustawowe warunki.

Choć współczesne domy dziecka są znacznie mniejsze niż dawne wielkie placówki, nadal pozostają instytucjami. Ich funkcjonowanie organizuje dyrekcja, a zatrudnieni wychowawcy pracują według ustalonych harmonogramów. Dzieci mają zapewnione wyżywienie, ubrania, opiekę, pomoc w nauce i możliwość rozwijania zainteresowań. Nie zmienia to jednak faktu, że nawet najlepiej zorganizowana placówka nie jest tym samym co dorastanie w rodzinie.

Rodzinne domy dziecka

Odrębną formą rodzinnej pieczy zastępczej jest rodzinny dom dziecka. Można powiedzieć, że jest to rozwiązanie pomiędzy zwykłą rodziną zastępczą a większą placówką opiekuńczą, choć pod względem prawnym znacznie bliżej mu do rodziny zastępczej. Rodzinny dom dziecka prowadzi osoba lub małżeństwo, które na stałe zajmuje się wychowywaniem powierzonych im dzieci. Co do zasady może w nim przebywać maksymalnie ośmioro dzieci lub pełnoletnich wychowanków pozostających w pieczy. W szczególnych przypadkach, zwłaszcza gdy chodzi o nierozdzielanie rodzeństwa, dopuszczalne jest przekroczenie tej liczby. Dzieci nie mieszkają więc z przypadkowymi opiekunami zmieniającymi się co kilka godzin. Mają stałe osoby odpowiedzialne za ich codzienne życie, naukę, zdrowie i wychowanie.

Prowadzenie takiego domu jest jednak ogromnym zobowiązaniem. Opiekunowie nie kończą pracy po ośmiu godzinach. Muszą być gotowi na codzienne problemy wychowawcze, choroby, trudności szkolne oraz emocjonalne konsekwencje doświadczeń, które dzieci wyniosły z wcześniejszego życia.

W powiecie brodnickim mamy jeden rodzinny dom dziecka - w Górznie. RDD istniał też do niedawna w pobliskich Fiałkach, ale w ubiegłym roku zakończył działalność. Wcześniej były też inne takie placówki. 

Nowy RDD w Brzoziu

Rodzinny dom dziecka ma powstać w Brzoziu już w przyszłym roku. Powiat brodnicki realizuje tam inwestycję wartą ponad 4,26 mln zł, z czego 2,5 mln zł stanowi dofinansowanie. Działkę przekazała nieodpłatnie Gmina. Zaplanowano budynek z sześcioma pokojami dziecięcymi, sypialnią opiekunów, wspólną przestrzenią dzienną, kuchnią, łazienkami i zapleczem gospodarczym. Powstaną też miejsca do zabawy i rekreacji. Dom ma być przygotowany zasadniczo dla ośmiorga wychowanków, z możliwością przyjęcia większej grupy w szczególnych okolicznościach. Zakończenie całego projektu zaplanowano do 31 maja 2027 roku.

Rodzina zastępcza, czyli dom zamiast instytucji

Jeszcze inną formą pomocy są rodziny zastępcze. To właśnie w nich wychowuje się w powiecie brodnickim znacznie więcej dzieci niż w domach dziecka. W 2024 roku Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Brodnicy objęło pomocą 114 rodzin zastępczych, w których przebywało 179 dzieci. Najliczniejszą grupę stanowiły rodziny spokrewnione – było ich 71, a wychowywało się w nich 97 dzieci. W praktyce oznacza to najczęściej dziadków lub starsze rodzeństwo, którzy przejmują opiekę, kiedy biologiczni rodzice nie mogą jej sprawować.

Kolejną kategorią są rodziny niezawodowe. W powiecie było ich 38, a pod opieką miały 56 dzieci. Tworzą je osoby, które przyjmują dzieci do swojego domu, ale rodzicielstwo zastępcze nie stanowi ich zawodowego zajęcia. Funkcjonowało także sześć zawodowych rodzin zastępczych, które w ciągu roku sprawowały opiekę nad 26 dziećmi. Tutaj opieka nad dziećmi jest również formą pracy, za którą przysługuje wynagrodzenie.

W przeciwieństwie do adopcji rodzicielstwo zastępcze nie oznacza zerwania prawnych więzi dziecka z jego biologiczną rodziną. Nie musi być też rozwiązaniem do osiągnięcia pełnoletności. Jeżeli sytuacja rodziców poprawi się na tyle, że będą mogli bezpiecznie wychowywać dziecko, możliwy jest jego powrót do domu. Zdarza się jednak, że dzieci pozostają u rodziców zastępczych przez wiele lat, a nawet całe dzieciństwo.

Dzieci potrzebujących pomocy nie ubywa

Tylko w 2024 roku na mocy postanowień sądu powstało 25 nowych rodzin zastępczych. Siedemnaście z nich stanowiły rodziny spokrewnione, które przyjęły łącznie 23 dzieci. Utworzono również osiem nowych rodzin niezawodowych, do których trafiło dziewięcioro dzieci. W tym samym czasie rozwiązano 12 rodzin zastępczych. Nie zawsze było to związane z problemami. Część wychowanków się usamodzielniła, niektóre dzieci wróciły do biologicznych rodziców, inne zostały adoptowane lub przeniesione do innej formy opieki.

Warto przy tym pamiętać, że statystyki nie obejmują wyłącznie dramatycznych przypadków przemocy czy porzucenia. Dzieci trafiają do pieczy zastępczej z bardzo różnych powodów. Najczęściej u podstaw leżą poważne trudności rodzinne: uzależnienia, zaniedbania, przemoc, niewydolność wychowawcza, choroby rodziców czy inne kryzysy uniemożliwiające zapewnienie dziecku bezpiecznego domu.

Samo ubóstwo nie może być jednak powodem odebrania dziecka rodzinie. Prawo nakazuje przede wszystkim pomagać rodzicom, aby mogli przezwyciężyć trudności i nadal wychowywać swoje dzieci. Dopiero gdy taka pomoc okazuje się niewystarczająca, a dobro dziecka jest zagrożone, konieczne może być umieszczenie go poza rodziną.

Czy każdy może zostać rodzicem zastępczym?

Wbrew niektórym przekonaniom nie trzeba być zamożnym ani mieszkać w dużym domu, aby zostać rodzicem zastępczym. Nie jest również konieczne posiadanie własnych dzieci. Rodzinę zastępczą niezawodową lub zawodową mogą tworzyć zarówno małżonkowie, jak i osoba samotna. Kandydaci muszą jednak spełniać szereg wymagań.

Przede wszystkim powinni zapewnić dziecku odpowiednie warunki mieszkaniowe i wychowawcze, mieć predyspozycje do opieki nad dziećmi oraz odpowiedni stan zdrowia. Nie mogą być pozbawieni władzy rodzicielskiej ani mieć jej ograniczonej czy zawieszonej. Sprawdzana jest również ich sytuacja prawna, rodzinna i osobista. Każdy kandydat przechodzi ocenę psychologiczną oraz odpowiednie szkolenie. W przypadku zawodowych rodzin zastępczych i osób zamierzających prowadzić rodzinny dom dziecka konieczne jest także uzyskanie kwalifikacji i zawarcie odpowiedniej umowy z organizatorem pieczy zastępczej.

Trzeba jednak pamiętać, że rodzicielstwo zastępcze nie jest zwykłą pracą opiekuńczą. Wymaga gotowości do przyjęcia dziecka z jego wcześniejszymi doświadczeniami, problemami i więziami rodzinnymi. Niekiedy również do zaakceptowania, że po kilku latach wspólnego życia wychowanek wróci do rodziców biologicznych.

Czy opiekunowie otrzymują pieniądze?

System pieczy zastępczej jest finansowany przede wszystkim ze środków publicznych. Za jego organizację na terenie powiatu odpowiada samorząd powiatowy, a ważną rolę odgrywa Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie. Rodziny zastępcze otrzymują świadczenia przeznaczone na utrzymanie dzieci. Ich wysokość zależy między innymi od rodzaju rodziny zastępczej, a dodatkowe środki mogą być przyznawane na szczególne potrzeby wychowanków.

Rodzice zastępczy zawodowi oraz osoby prowadzące rodzinne domy dziecka otrzymują ponadto wynagrodzenie za swoją pracę. Rodzinom niezawodowym i spokrewnionym takie wynagrodzenie co do zasady nie przysługuje, choć otrzymują one wsparcie finansowe związane z wychowywaniem dzieci. W kosztach pieczy uczestniczą także Gminy, z których pochodzą wychowankowie. W pierwszym roku pobytu dziecka pokrywają 10 proc. ustawowo określonych wydatków, w drugim 30 proc., a od trzeciego roku 50 proc. Pozostałe koszty obciążają przede wszystkim powiat, przy możliwości korzystania z różnych form dofinansowania.

Warto więc zauważyć, że kiedy dziecko zostaje umieszczone w pieczy zastępczej, odpowiedzialność za jego utrzymanie nie spoczywa wyłącznie na osobach, które przyjęły je do domu.

Najtrudniej znaleźć dom dla rodzeństwa

Jednym z największych wyzwań systemu jest zapewnienie wspólnego miejsca zamieszkania rodzeństwu. Jeżeli z rodziny trzeba zabrać troje, czworo albo pięcioro dzieci, znalezienie jednej rodziny zastępczej gotowej przyjąć je wszystkie jest niezwykle trudne. Tymczasem bracia i siostry często są dla siebie najbliższymi osobami, a rozdzielenie może pogłębić przeżywaną traumę. Dlatego tak ważne stają się rodzinne domy dziecka, które mają możliwość opiekowania się większą liczbą wychowanków.

Nie oznacza to, że każda rodzina zastępcza powinna przyjmować jak najwięcej dzieci. Przeciwnie – podstawowym celem jest zapewnienie każdemu z nich odpowiedniej uwagi, bezpieczeństwa i stabilności. Dużym wyzwaniem pozostaje również znalezienie miejsc dla nastolatków, dzieci z niepełnosprawnościami oraz tych, które wymagają specjalistycznej pomocy psychologicznej lub terapeutycznej.