Zaduszkowe tradycje na wsiach pod Brodnicą

Niemal sto lat temu na wsiach powiatu brodnickiego zbierano informacje o dawnych zwyczajach, obrzędach i wierzeniach mieszkańców. Wyniki tych badań trafiły do książki wydanej jeszcze przed II wojną światową. Dotarliśmy do tej publikacji, a w niej do zaskakującego opisu obchodów Wszystkich Świętych w naszych okolicach. Okazuje się, że wierzono wówczas, iż dusze zmarłych otrzymują specjalny „urlop” od cierpień czyśćcowych. A żywi mieli w tym czasie określone obowiązki.

W latach 20. ubiegłego wieku badacze kultury ludowej starali się ocalić od zapomnienia zwyczaje mieszkańców Pomorza. Zbierali informacje o tym, jak ludzie obchodzili święta, jakie zachowywali tradycje i w co wierzyli. Interesowały ich nie tylko uroczystości kościelne, ale również przekazywane z pokolenia na pokolenie ludowe opowieści, zakazy i przesądy.

Badania objęły także ówczesny powiat brodnicki. Informacje o miejscowych obyczajach znalazły się w książce etnografki Bożeny Stelmachowskiej „Rok obrzędowy na Pomorzu”, wydanej w Toruniu w 1933 roku. Autorka wykorzystała materiały zgromadzone między innymi za pomocą ankiet, w których pytano osoby znające miejscowe tradycje o zwyczaje zachowane w poszczególnych miejscowościach. Dzięki temu dziś możemy dowiedzieć się, w co wierzyli nasi przodkowie mniej więcej sto lat temu.

Zmarli dostawali „urlop”

Jedno z najciekawszych wierzeń zapisanych w powiecie brodnickim dotyczyło właśnie Wszystkich Świętych. Wierzono, że wieczorem i nocą 1 listopada dusze zmarłych otrzymują swego rodzaju „urlop” od cierpień czyśćcowych. Był to szczególny czas, kiedy modlitwy i dobre uczynki żyjących miały pomagać zmarłym w osiągnięciu zbawienia. Jak wynika z badań opisanych przez Stelmachowską, mieszkańcy powiatu brodnickiego powinni w tym czasie powstrzymywać się od przyjemności, poświęcając wieczór modlitwie i dobrym uczynkom. W ten sposób mogli pomóc swoim zmarłym bliskim. 

Dziś, gdy początek listopada kojarzy się przede wszystkim z odwiedzaniem cmentarzy, kwiatami i zniczami, taki zwyczaj może zaskakiwać. Dla dawnych mieszkańców brodnickich wsi był to jednak przede wszystkim czas duchowej więzi ze zmarłymi.

Czy dusze wracały do dawnych domów?

Badania Stelmachowskiej ujawniły również inne niezwykłe wierzenia, zachowane w różnych częściach dawnego województwa pomorskiego. W niektórych miejscowościach wierzono, że podczas listopadowych świąt dusze zmarłych wracają do domów, w których mieszkały za życia. Traktowano je jak niewidzialnych gości, którym należało zapewnić odpowiednie przyjęcie. Zdarzało się pozostawianie jedzenia i wody, a nawet rozpalanie ognia w piecu, aby przybywające dusze mogły się ogrzać. W niektórych wsiach unikano hałaśliwych prac, a także czynności, które mogłyby przypadkiem zaszkodzić niewidzialnym przybyszom.

Jak podaje Stelmachowska, podobne wierzenia występowały szczególnie na Kaszubach i w innych częściach Pomorza. Nie mamy jednak potwierdzenia, że wszystkie te zwyczaje praktykowano również w Brodnicy i okolicznych wsiach. Wspominamy o nich dlatego, że pokazują, jak bogaty i niezwykły był świat dawnych ludowych wyobrażeń o śmierci.

Nocne nabożeństwa dla zmarłych

Jeszcze bardziej tajemnicze były opowieści o duszach, które w nocy gromadziły się w kościołach na własnych nabożeństwach. Stelmachowska przytacza takie wierzenia z kilku powiatów pomorskich. Według ludowych opowieści zmarli przychodzili o północy do świątyń, gdzie odprawiano dla nich msze. Niekiedy uczestniczyć w nich mieli także nieżyjący już księża. W jednej z opowieści kobieta, słysząc w nocy dzwony, udała się do kościoła, przekonana, że rozpoczyna się zwykłe nabożeństwo. Dopiero później zorientowała się, że znalazła się wśród zmarłych.

Chleb dla ubogich, modlitwa za zmarłych

Innym dawnym zwyczajem, znanym na Kujawach i Pomorzu, było rozdawanie jedzenia ubogim w zamian za modlitwę za zmarłych. Przy cmentarzach pojawiali się tak zwani dziadowie proszalni, którym ofiarowywano chleb lub inne pożywienie. W zamian modlili się za dusze zmarłych, także tych, o których nie pamiętali już najbliżsi. Był to zwyczaj łączący pomoc potrzebującym z religijnym obowiązkiem pamięci o zmarłych. Wierzono, że modlitwa ubogiego człowieka może pomóc duszy cierpiącej w czyśćcu.