Kiedy rosła ta część Brodnicy. Od pól, sadów i strumienia do wielkiej płyty

Patrząc dziś z drona na osiedla w rejonie ulic Nowa Kolonia, Matejki, Ceglanej, Wyspiańskiego, Witosa trudno sobie wyobrazić, że jeszcze niewiele ponad pół wieku temu znaczna część tego terenu była zupełnie niezabudowana.

Dziś widać tu rzędy bloków, szkoły, sklepy, parkingi, chodniki i dojrzałe drzewa. Na początku lat 70. XX wieku zaczynała się dopiero wielka przemiana tej części Brodnicy. To właśnie wtedy przy ulicach Nowa Kolonia, Matejki i Ceglanej zaczęło powstawać pierwsze duże brodnickie blokowisko budowane w technologii wielkiej płyty.

Zanim pojawiły się bloki

Przy Nowej Kolonii zabudowa istniała już wcześniej. Stały tam przedwojenne, jednopiętrowe budynki wielorodzinne ze strychami i spadzistymi dachami krytymi czerwoną dachówką. Dziś nadal istnieją, ale kompletnie przebudowane nie przypominają dawnego Heimatu, jak niegdyś nazywano ten fragment miasta. Dalej zabudowań było niewiele i krajobraz wyglądał zupełnie inaczej niż obecnie.

Tereny, które dziś zajmują osiedla Wyspiańskiego, Chrobrego i zabudowa znajdująca się za przejazdem kolejowym w kierunku Świedziebni, stanowiły w dużej części pola uprawne, sady i fragmenty zadrzewień. Przez ten teren płynął również strumień, który - jak wspominają dawni mieszkańcy - miał być wtedy znacznie bogatszy w wodę niż obecnie i pełen ryb. Obfitował szczególnie w miętusy, kozerki, a można było też spotkać choćby karpia. Jego pozostałość, uregulowana i częściowo zabetonowana, przetrwała do dziś. Wzdłuż strumienia znajdowały się także pola uprawne. Szczególnie dużo miało być tam plantacji tytoniu. Dziś po tym rolniczym krajobrazie właściwie nie ma już śladu.

Pierwsze czteropiętrowe bloki

Na początku lat 70. przy Matejki i Nowej Kolonii zaczęły powstawać pierwsze czteropiętrowe bloki. Najstarsze oddawano do użytku około 1973–1974 roku. Była to ogromna zmiana. W miejscu pól i niezabudowanych przestrzeni pojawiały się długie, powtarzalne budynki z prefabrykowanych elementów. W pobliżu działał już wtedy największy zakład przemysłowy w Brodnicy – Zakłady Sprzętu Motoryzacyjnego POLMO. Zakład był nie tylko miejscem pracy tysięcy ludzi (tak - tysięcy!). Był też częścią codziennego rytmu miasta.Mieszkańcy tej części Brodnicy przez wiele lat odmierzali czas za pomocą donośnej syreny zakładowej, której dźwięk rozlegał się o stałych porach dnia. Dla ludzi mieszkających wokół POLMO był to niemal naturalny zegar.

Ceglana i bloki na skarpie

Pod koniec lat 70. zabudowa przesunęła się w stronę ulicy Ceglanej. Tam zaczęły powstawać charakterystyczne bloki położone na skarpie. Nie wszystko jednak od razu uporządkowano. W pobliżu skrzyżowania Ceglanej i Matejki przez pewien czas pozostawiono stare drzewa, częściowo połamane. Dla dzieci było to idealne miejsce do zabawy. Wspinały się po pniach, przeskakiwały przez konary i urządzały sobie coś w rodzaju naturalnego toru przeszkód. Dziś trudno sobie wyobrazić podobne miejsce zabaw pomiędzy budowami i blokami, ale wtedy nikogo szczególnie to nie dziwiło. Rodzice patrzyli czasem na dzieci z okien. Częściej jednak po prostu pozwalali im bawić się samodzielnie. Taki sposób spędzania czasu był wówczas zupełnie normalny.

Pierwszy sklep pod blokami

Wraz z nowymi mieszkańcami potrzebna była także infrastruktura handlowa. Przy Ceglanej powstał sklep PSS Społem typu SAM. Dla młodszych czytelników sama nazwa „SAM” może dziś brzmieć trochę egzotycznie. Było to określenie sklepu samoobsługowego, w którym klient sam wybierał towary z półek. Dziś w tym miejscu działa supermarket Marek.

Takich drobnych śladów ciągłości jest na osiedlu więcej. Zmieniały się szyldy, właściciele i wygląd budynków, ale niektóre funkcje pozostały w tych samych miejscach.

Lata 80. – osiedle idzie dalej

Dopiero w latach 80. wielka płyta zaczęła coraz mocniej dominować przy ulicach Wyspiańskiego i Witosa. Powstawały kolejne rzędy bloków, a osiedle stopniowo przesuwało się dalej. Później dołączyło do niego również osiedle Chrobrego, również budowane jeszcze w technologii wielkiej płyty. Ta część Brodnicy nie powstała więc w jednym momencie, rozwijała się etapami przez kilkanaście lat. Najpierw Matejki i Nowa Kolonia, później Ceglana, następnie Wyspiańskiego i Witosa, a później kolejne fragmenty osiedla Chrobrego, ulice Łokietka i Kazimierza Wielkiego.

Szkoła była potrzebna od zaraz

Rosnące osiedle oznaczało setki nowych rodzin i bardzo dużą liczbę dzieci. Początkowo uczniowie z tej części Brodnicy chodzili przede wszystkim do Szkoły Podstawowej nr 4 albo nr 1. Oprócz nich i szkół nr 2 i 3 w mieście działały wówczas również szkoły podstawowe nr 5 i 6. W miejsce zlikwidowanej w centrum miasta szkoły nr 5 działa dziś Zespół Szkół Specjalnych. Szkoła nr 6 mieściła się natomiast w niewielkim, starym budynku przy ul. Lidzbarskiej na osiedlu Michałowskim i później została zlikwidowana. W drugiej połowie lat 80., przy ulicy Matejki, powstała wreszcie Szkoła Podstawowa nr 7. Dziś jest to Zespół Szkół nr 1 w Brodnicy. Budowa szkoły była naturalnym następstwem rozwoju osiedla. W nowych blokach mieszkały setki dzieci i dotychczasowe placówki przestawały wystarczać.

Wyspiańskiego staje się centrum osiedla

Pod koniec lat 80. ulica Wyspiańskiego przestała być tylko ulicą pomiędzy rzędami bloków. Zaczęły pojawiać się przy niej pierwsze sklepy i punkty usługowe. Powstał ośrodek zdrowia, piekarnia, osiedlowy ośrodek kultury i kolejne miejsca potrzebne mieszkańcom na co dzień. W ten sposób budowane od kilkunastu lat blokowisko zaczęło funkcjonować jak pełnoprawna dzielnica miasta. Nie trzeba już było jechać do centrum po każdą rzecz. Można było zrobić zakupy, pójść do lekarza czy skorzystać z oferty kulturalnej na miejscu.

Wielka płyta kończyła się na Chrobrego

Bloki powstające na osiedlu Chrobrego należą jeszcze do epoki wielkiej płyty. Zabudowa znajdująca się dalej, za przejazdem kolejowym w kierunku Świedziebni, to już jednak inny okres rozwoju Brodnicy. Te osiedla powstawały znacznie później i przy wykorzystaniu innych technologii budowlanych. Dlatego zdjęcia z drona bardzo dobrze pokazują coś, czego nie zawsze dostrzega się z poziomu ulicy. Można wręcz zobaczyć kolejne etapy rozwoju miasta. Najpierw starsza zabudowa, później wielka płyta lat 70. i 80., jeszcze dalej – nowe osiedla z XXI wieku.

Osiedle projektowane inaczej niż dziś

Wielka płyta kojarzy się często z szarymi, monotonnymi blokami, ale zdjęcia z powietrza pokazują również inną cechę tych osiedli. Budynki stawiano w sporych odległościach od siebie. Między nimi pozostawiano trawniki, alejki, drzewa i place zabaw. Po kilkudziesięciu latach zieleń stała się jednym z największych atutów tych terenów. Drzewa sadzone w latach 70. i 80. są dziś ogromne i z lotu ptaka widać, jak bardzo osiedle zanurzone jest w zieleni.

Zupełnie inaczej wygląda kwestia samochodów. Projektanci nie zakładali, że po kilkudziesięciu latach niemal każde gospodarstwo domowe będzie miało samochód, a wiele rodzin dwa. Dlatego przestrzeń, której kiedyś było pod dostatkiem, dziś coraz częściej zajmują parkingi.

Od syreny POLMO do dzisiejszej Brodnicy

W ciągu około dwóch dekad krajobraz tej części miasta zmienił się nie do poznania. Pola, sady, plantacje tytoniu i strumień ustąpiły miejsca blokom. Pojawiły się szkoły, sklepy, przychodnia, osiedlowy dom kultury i nowe ulice. Tysiące ludzi otrzymało mieszkania, a dzieci wychowywały się na podwórkach pomiędzy blokami, często bez stałego nadzoru dorosłych. W tle pracowało POLMO, a jego syrena przez wiele lat wyznaczała rytm codziennego życia. Dzisiaj większość tych bloków ma już ponad 40, a najstarsze ponad 50 lat. Szare elewacje dawno zniknęły pod ociepleniami i kolorowymi tynkami. Wymieniono okna, dachy i instalacje. Ale układ osiedla pozostał. I najlepiej widać go właśnie z góry.