Brodnica. Biała Dama na szczycie zamkowej wieży...

Nieprzypadkowo pomnik-piramida na dawnym brodnickim cmentarzu ewangelickim ostał się do dziś, choć cmentarza już nie ma. A Biała Dama na szczycie wieży krzyżackiej w Brodnicy to raczej nie duch Anny Wazówny. Brodnicki romans wszechczasów ciągle żyje...

/OD REDAKCJI: Tekst został opublikowany w 2012 roku w Czasie Brodnicy./

Kulturoznawcy twierdzą, że celebrowanie i kształtowanie nowego obyczaju przy okazji dnia imienin św. Walentego to świeży nawyk Polaków. Jego utrwalenie gorąco wspierają rozmaite komercyjne przedsięwzięcia (od producentów lizaków–serduszek, po wytwórców perfum „za jedyne tysiąc złotych”), a my sami – choć wiemy, iż to trochę powierzchowne – z przyjemnością poddaliśmy się fali, która przypłynęła z anglosaskiej kultury (tym bardziej, że pobliskie Święto Kobiet zupełnie już skapciało). No cóż, miłość, romans, skandal, zazdrość – to wszystko od zarania ludzkości zawsze nas kręciło, a historie z tym związane gwarantowały spory krąg słuchaczy, czytelników, widzów. Teza ta nie wymaga (jak sądzę) głębszego uzasadnienia, toteż jedynie dla porządku wspomnę o historii Troi, romansach rycerskich z tzw. cyklu arturiańskiego, dziejach Tristana i Izoldy, Romeo i Julii, operach Ryszarda Wagnera, twórczości George Sand (jej gorący romans z Chopinem przeszedł do legendy), „Przeminęło z wiatrem” Margaret Mitchel (Fleming zrobił z tego cudowny film z zabójczą kreacją Clarka Gable), a kto nie oglądał filmu „Casablanca” z menem doskonałym, czyli Humphreyem Bogartem i wzruszającą Ingrid Bergman?!

Na to wszystko, jak do tej pory Brodnica odpowiedziała światu tylko jednym książkowym romansem, o nieco przydługim tytule: „Biała Dama. Romans na tle stosunków brodnickich w r. 1839”, autorstwa B. von der Goltz. Jakby na dobitkę owej wydawniczej biedy – naszą 155-stronicową powieść napisano i wydrukowano po niemiecku (oryginalny tytuł „Die Weisse Frau”) w... Dreźnie, wiosną 1906 roku, a więc i daleko i dawno!

Opowieść bez happy endu

Ponieważ idę o zakład, że choć od kilku pokoleń tragiczna miłość Małgorzaty Ferno i Henryka Altena działa na wyobraźnię brodniczan, to co najmniej połowa czytelników „Czasu Brodnicy” nie zna szczegółów owej ckliwej historii opisanej w „Białej Damie”. Zatem w tym miejscu godzi się zamieścić skrót powiastki, już choćby po to, żeby wiedzieć o czym cała rozprawa.

Otóż na początku lat trzydziestych XIX wieku żyła w okolicach Brodnicy piękna panna Małgorzata – duma ojca, właściciela kilku majątków ziemskich. Pewnego dnia przyjechał do miasta młody, przystojny lekarz imieniem Fryderyk, aby zastąpić praktykującego tu swojego przyjaciela (ten udał się na dłuższy czas „do wód”). Rzecz jasna – młodzi spotykali się, zaś między nimi zaiskrzyła gorąca, czysta miłość – taka od pierwszego wrażenia. A jednak uczuciu opatrzność nie błogosławiła, bo w oczach ojca Małgorzaty Fryderyk był jedynie ubogim medykiem, zbyt biednym jak na kandydata do ręki jego córki. Zakazał Małgorzacie wszelkich kontaktów z młodzieńcem. Zrozpaczona dziewczyna, wychowana w duchu posłuszeństwa zamknęła się w pałacowym odosobnieniu, tęskniąc i cierpiąc przez niespełnioną miłość. Czasem, w letnie wieczory wchodziła na szczyt zamkowej wieży, by podziwiać usypiające miasto – to dawało ukojenie jej poranionemu sercu. Tam którejś nocy dostrzegł ją doktor Fryderyk. Wprawdzie z daleka nie mógł rozpoznać, że owa zwiewna sylwetka snująca się wokół szczytu krzyżackiej wieży to jego ukochana i z początku traktował tę „zjawę” jedynie jako dowód prawdziwości legendy o Białej Damie, ale po kilku „seansach” nabrał dla niej dziwnie serdecznej sympatii. Tymczasem melancholia Małgorzaty zaczęła niszczyć jej zdrowie. Dziewczyna gasła w oczach, niemal dosłownie „umierając z miłości”. Wówczas ojciec Małgorzaty, w przypływie rozmaitych rozterek wyjawił pewną osobistą, dotąd skrywaną przed wszystkimi tragiczną tajemnicę, która rzuciła nowe światło na jego niechęć do młodego doktora...

No, wystarczy! Więcej za nic w świecie nie wyjawię bo podpadnę tym, którzy chcą romans przeczytać. Będąc jednak człowiekiem odpowiedzialnym muszę ostrzec, że happy endu tam nie ma, jeno czarna tragedia smutna, a ponura, wszystkie łzy z trzewi wyciskająca...

Wyzwanie sprzed stu lat

W uzupełnieniu dodam, że owa powieść to nie tylko nieco naiwne dziełko mające wywołać wzruszenie historią miłosną dwojga kochanków, bo „Biała Dama” to także utwór zaangażowany... politycznie i narodowościowo. Przez jego treść ewidentnie przebija pruski patriotyzm, który polskiego czytelnika może nieco drażnić, lecz wielu zaciekawi, gdyż ukazuje stan ducha, postawę, język, egzaltację, jaka obecnie już nie występuje. To sprawia, iż analiza naiwnych treści pozwoli uważnemu badaczowi na wyciągniecie całkiem ciekawych wniosków, a nawet potraktowanie powieści jako swoistego dokumentu epoki (broń Boże – źródła historycznego!). Zresztą owa archaiczność języka pisarskiego swego czasu sprowokowała ciekawą dyskusję. Było to pod koniec 1992 roku, w trakcie posiedzenia składu ówczesnej redakcji „Ziemi Michałowskiej”. Wtedy mojemu kuzynowi Kazimierzowi Grążawskiemu niespodziewanie strzelił do głowy pomysł drugiego polskiego wydania brodnickiego romansu. Chodziło o to, czy przed wydaniem (bo co do tego, że trzeba – była radosna zgoda) nie należałoby przystosować piśmiennictwa „Białej Damy” do współczesnych kanonów języka polskiego i trującej już wtedy pewnej poprawności politycznej. Ostatecznie uznaliśmy, że każda ingerencja w oryginalną treść byłaby zbrodnią na utworze, a jedyną modyfikacją wydania z 1993 r. było dodanie okładki w graficznym klimacie a’la „Przeminęło z wiatrem”, moich nieco komiksowych ilustracji, wstępu „od wydawcy” oraz... paru nowych „byków” w tekście powstałych przy przepisywaniu. Książka (wydrukowana w Wąbrzeźnie) i tak poszła jak świeże bułki.

Zauważę przy tym, że do tej pory jest to jedyna proza wydana drukiem, której akcja w całości dzieje się w Brodnicy, lub jej najbliższej okolicy. Od ponad 100 lat nic podobnego nie powstało! Czyż to nie jest wyzwanie dla okolicznych ludzi pióra (a może bardziej dla ich mecenasów, bo znam takich, którzy próbowali je podjąć, ale polegli na etapie planów sfinansowania wydania)?!

/OD REDAKCJI: obecnie mamy też kryminalną sagę Katarzyny Puzyńskiej, ale tekst powstawał w 2012 roku/ 

Wspaniały pomysł pana Sylwestra

Jak już wcześniej napisałem – romans został wydany w Dreźnie, wiosną 1906 roku. Mimo usilnych poszukiwań (także przez znajomych z Niemiec) nigdzie nie trafiłem na oryginalny egzemplarz tamtej edycji. To może sugerować, iż nakład był niewielki, pewnie nie komercyjny, a możliwe, iż całe przedsięwzięcie miało charakter okolicznościowej pamiątki. Książkę nieuchronnie czekał los tysięcy podobnych „dzieł” – czyli skazanie na zapomnienie, przemiał przez tryby historii,. Tak z pewnością by się stało, gdyby nie pewien wspaniały brodniczanin – mowa o Sylwestrze Bizanie. Ten człowiek do spisu swych prawdziwie wielkich dla naszej społeczności czynów dołączył i ten ratujący „Białą Damę” od zapomnienia, choć nie wiadomo czy zdawał sobie z tego sprawę. Otóż najwyraźniej będąc w posiadaniu jej drezdeńskiej edycji postanowił przełożyć ją na język polski i wydać (własnym nakładem!). Dokonał tego w roku 1931, powierzając druk brodnickiej firmie Mieczysława Wojciechowskiego. Książeczka z miejsca stała się lokalnym bestsellerem, a nakład wręcz „wymiotło” z księgarskich składów. Zwłaszcza kobiety czytały ją z wypiekami na twarzy, a potem nierzadko biegły z kwiatami na cmentarz ewangelicki przy ul. Sądowej, aby je złożyć na grobach głównych bohaterów romansu: Henryka i Małgorzaty (ich prawdziwe personalia były publiczną tajemnicą). Cytaty z „Białej Damy” wpisywano w młodzieńcze, gimnazjalne, licealne pamiętniki, przytaczano w liścikach miłosnych. Tak było zwłaszcza z pieśnią Małgorzaty (rozdział IX):

„Gdy serce mi oddasz swe,

Gdy mamy już wspólne marzenie,

Nie wolno nam zdradzać się,

Bądźmy dla obcych jak cienie.

Szczęście ukryjmy zazdrośnie,

By nikt go nie tykał się. (...)

Nieważne, że powieść była naiwna, zbyt egzaltowana, zbyt pruska itd., ona była nasza – brodnicka i ta miłość w niej taka czysta, taka piękna, taka wzruszająca... Nikt nawet nie zwrócił uwagi, że Sylwester Bizan umieścił na okładce jedynie pierwszą literę imienia autorki – „B. von der Goltz”. To stało się przyczyną późniejszych sporów i kłopotów w ustaleniu pisarza.

Do wybuchu wojny nie wypuszczono drugiego wydania, a gdy nastała hitlerowska okupacja polskie książki były bardzo niebezpiecznym towarem. Wiele z nich, w tym „Biała Dama” wylądowało w piecach brodniczan. Po wojnie pisarski dorobek Sylwestra Bizana też znalazł się na indeksie (za ujawnienie posiadania jego „Powiat i miasto Brodnica w walkach o niepodległość 1914-1920 rok” – można było napytać sobie ciężkiej biedy u „bezpieki”, ponieważ m.in. rzekomo w złym świetle przedstawił tam bolszewików, Żydów, socjalistów i czort wie kogo jeszcze). Zresztą w PRL-u o wydawaniu czegokolwiek na własną rękę nie było mowy (nawet klepsydry i napisy na nagrobkach podlegały cenzurze). A jednak brodniczanie pamiętali o powieści. Ba, zorganizowali jej „drugie życie”.

Brodniczanie „piratują” powieść

Z kilku ocalałych z wojennej pożogi egzemplarzy Bizana przepisywano nielegalnie jej treść na biurowych maszynach nieraz aż przez sześć kalek! Niektóre z tak powstałych plików zszywano, oprawiano po amatorsku w jakieś tekturki, ale były i prawdziwe edytorskie białe kruki, uzupełniane zdjęciami miejsc akcji romansu, własnymi rysunkami, grafikami, suszonymi kwiatami, a nawet poprzedzane wierszami. Na taki natrafiłem gdzieś z początku lat 80. ubiegłego wieku. Pięknie oprawiony egzemplarz (na cienkie sklejki ktoś umiejętnie nakleił sztuczną skórę, grzbiet wykonując z prawdziwej) był cały przepisany ręcznie, z misternie zdobionymi, kolorowymi pierwszymi literami na kolejnych kartach. Główny tekst poprzedzał zapomniany wiersz Ryszarda Przybylskiego (gdy przed laty pokazałem mu odpis, sam był zaskoczony, że coś takiego ocalało i krąży po Brodnicy – wierszyka nie ma w żadnym z kilku tomików twórczości Przybylskiego), a ja na szczęście przepisałem go w całości. Myślę, że do rzeczy będzie przytoczenie w tym miejscu choćby fragmentu:

„Słyszycie jak melodyjnie wiatr śpiewa,

O dziejach, jakie tylko Brodnica miewa?

Bo jest tu legenda, że o wieczornej porze,

Gdy brodnicki zamek osnuwa mgieł morze,

Szczyt wieży okrąża Biała Dama.

Smutna, w sukni białej – zawsze sama...”

Przez cały okres PRL-u książka z „Białą Damą” oficjalnie nie istniała. Nie można było jej kupić, wypożyczyć z biblioteki, za to przy odrobinie starań można było ją... przepisać. Sam mam w swojej kolekcji dwa maszynopisy z lat siedemdziesiątych, z których pierwszy (misternie zszyty dratwą) posiada okładkę z grubej tektury, ozdobioną zgrabną, czarno-białą grafiką zamkowej wieży (to chyba linoryt). Oprawa drugiego egzemplarza jest ewidentnie dziełem zawodowego introligatora i według zebranych przeze mnie informacji została wykonana w nieistniejącej już brodnickiej drukarni, zapewne w ramach popularnej za komuny „fuchy”. Ja sam całą „Białą Damę” przepisałem ręcznie do dwóch zwykłych brulionów, które mam do dziś. Większość tak „wydawanych” książek przepisywano słowo w słowo jak w oryginale, lecz, niestety, widziałem też edycje bez wstępów, przypisów, podpisów, wyjaśnień, skracane, a nawet lekko przerabiane, czy poprawiane!

Choć, jak wcześniej wspomniałem książka oficjalnie nie istniała, to jednak miała swoje oddziaływanie na brodniczan. Przede wszystkim wciąż opowiadano o jakiejś Białej Damie rzekomo ukazującej się w zamkowych ruinach, lub na szczycie krzyżackiej wieży. Była miejscową atrakcją, choć mało kto mógł o niej powiedzieć coś konkretnego, gdyż jedni twierdzili, iż to widmo Anny Wazówny, inni, że „jakiejś nieszczęsnej kochanki”. Nieważne. bo mit zjawy i miłosnej historii opisanej przez pannę von der Goltz tak silnie oddziaływał na miejscowych, że gdy władze Brodnicy w 1977 roku podjęły barbarzyńską decyzję o ostatecznym zniszczeniu ewangelickiego cmentarza przy ul. Sądowej (i to w czynie społecznym), wówczas nie rozwalono tylko jednego nagrobka, a mianowicie zbudowanego w kształcie starożytnej piramidy pomnika doktora Leopolda Fryderyka Dittmera, tego, który w romansie von der Goltz występował jako doktor Henryk Alten (wprawdzie niektórzy twierdzą, iż nie rozbito go tylko dlatego, że piramida doktora jest wykonana jedynie z nieużytecznych, ciosanych polnych kamieni, a nie np. z czarnego, czy białego marmuru, jak te nagrobki, które rozkradziono już na początku haniebnej dewastacji, ale to pewnie wyłącznie złośliwe plotki...). Grobowce rodziny Wiessermelów, czyli tych, których w „Białej Damie” spotykamy jako rodziców Małgorzaty i samej bohaterki przepadły na zawsze. Możliwe, że przeszlifowanie płyty z ich grobów zdobią czyjś pyszny pomnik cmentarny...

Zdjęcia: Ilustracja prawdopodobnie z wydania drezdeńskiego. Książka z lewej wydanie z 1993 roku, dwie kolejne - wydania "domowe" /fot. PG/