Brodnica. Tajemnice ratuszowej wieży

Liczący ponad sześć wieków brodnicki ratusz to dziś niezwykle oryginalna budowla. Taką architektoniczną hybrydę trudno spotkać w innych miastach. Poznajmy tajemnice tej zabytkowej budowli

Ratusz powstał pod koniec XIV wieku, a jego wzniesienie miało wpływ na wygląd kształtujacej się zabudowy. Pierwotny układ miasta opierał się na szerokiej ulicy głównej pełniącej funkcję rynku. Dopiero zagospodarowanie jej północnej części przez ratusz, kramy rzeźników (tzw. jatki - stąd dzisiejsza nazwa ulicy) i budynki mieszkalne sprawiło, że plac zaczął przybierać charakterystyczny kształt wydłużonego trójkąta. Ten nietypowy układ pozostał do dzisiaj i jest jednym ze znaków rozpoznawczych brodnickiej starówki.

Sam ratusz był znacznie okazalszy niż jego zachowany fragment. Według opisów budynku od strony frontowej znajdowały się dwa wejścia prowadzące przez sień do pomieszczeń parteru, natomiast na piętrze mieściła się sala posiedzeń. Nad wejściami umieszczony był herb miasta. Fasada była bogato dekorowana gotyckimi detalami wykonanymi z profilowanej cegły. Nad całością dominowała wysmukła, ośmioboczna wieża, której wysokość określana jest na około 30 metrów.

Dzwony pamiętają XVI wiek

Jedne z najcenniejszych elementów zabytku znajdują się tam, gdzie przeciętny przechodzień ich nie zobaczy – wewnątrz wieży. Zachowały się dwa zabytkowe dzwony: większy z 1553 roku oraz mniejszy z 1554 roku. Na starszym znajduje się herb Ogończyk, związany z ówczesnym starostą brodnickim Rafałem Działyńskim. W XVI wieku budynek przestał pełnić wyłącznie funkcję siedziby władz miejskich, przez pół wieku mieścił się tu również zbór ewangelicki. W 1631 roku Brodnicę dotknął wielki pożar, który poważnie uszkodził ratusz. Budynek został częściowo odbudowany, lecz nigdy już nie odzyskał dawnego znaczenia. Od połowy XVII wieku pozostawał opuszczony i stopniowo popadał w ruinę, choć niektóre źródła wskazują, że jego fragmenty po pożarze mogły jeszcze pełnić funkcje mieszkalne.

Kamienice „wchłonęły” dawny ratusz

Proces znikania ratusza z brodnickiego rynku trwał przez następne stulecia. W XVIII i XIX wieku kolejne fragmenty budowli były rozbierane, a wokół pozostałości zaczęły powstawać kamienice. W 1868 roku ratusz został niemal całkowicie rozebrany. Ocalała wieża oraz część dekoracyjnego gotyckiego szczytu. To tłumaczy dzisiejszy, dość niezwykły wygląd zabytku. Wieża nie stoi bowiem samotnie pośrodku rynku, jak ratusze w wielu innych miastach. Wyrasta ponad dachy późniejszej zabudowy mieszkalno-usługowej, która przez lata otoczyła pozostałości średniowiecznego obiektu. Na początku XX wieku zachowane fragmenty zostały odnowione. W 1931 roku pozostałości ratusza objęto ochroną konserwatorską i wpisano do rejestru zabytków. 

Co właściwie zachowało się do naszych czasów?

Patrząc od strony Dużego Rynku widzimy przede wszystkim ośmioboczną ceglaną wieżę. Jej ściany zdobią charakterystyczne gotyckie blendy, czyli płytkie, ślepe wnęki mające znaczenie dekoracyjne. Na najwyższej kondygnacji znajduje się tarcza zegara. Wieżę nakrywa ośmiopołaciowy dach namiotowy kryty dachówką. Tuż obok zachował się fragment dawnego gotyckiego szczytu ratusza, podzielony lizenami i ozdobiony blendami oraz dekoracyjnymi elementami ceglanymi. Szczególnie charakterystyczna jest jedna z lizen posiadająca dekorację wykonaną ze spiralnie ułożonych wałków ceglanych. Pod późniejszą zabudową kryje się jednak więcej śladów dawnego ratusza, niż można dostrzec z rynku. Zachowały się fundamenty, piwnice oraz fragmenty dawnych ścian włączone w istniejącą zabudowę.

Na wieżę nie wchodzimy

Wieża nie jest wyłącznie martwym zabytkiem. Umieszczony na niej zegar odmierza czas mieszkańcom, wybija pełne godziny, a w południe z wieży odtwarzany jest hejnał Brodnicy. Sama wieża wraz z zachowanym fragmentem szczytu przeszła gruntowną renowację w ramach rewitalizacji brodnickiej starówki. 

Czy można wejść na wieżę ratuszową? Niestety, nie. Obiekt nie jest udostępniony do regularnego zwiedzania, nie funkcjonuje też jako ogólnodostępny punkt widokowy.  Można natomiast dokładnie przyjrzeć się zabytkowi od strony Dużego Rynku. I właśnie z tej perspektywy najlepiej widać coś, czego często nie zauważamy podczas codziennego przechodzenia przez centrum: ceglana wieża nie jest osobnym obiektem, lecz ocalałym fragmentem znacznie większej budowli.

Historia brodnickiego ratusza przypomina los miejscowego zamku krzyżackiego. W obu przypadkach ogromne niegdyś budowle zostały w kolejnych stuleciach w znacznej części rozebrane, a ich najbardziej charakterystycznymi pozostałościami stały się właśnie wieże. W przypadku ratusza jest to pozostałość szczególnie ciekawa, bo została niemal „wchłonięta” przez późniejszą zabudowę miasta. Od końca XIV wieku zmieniło się wokół niej właściwie wszystko. Zniknął ratusz, powstały nowe kamienice, zmieniła się nawierzchnia rynku, pojawiły się samochody, sklepy, restauracje i ogródki. A średniowieczna wieża nadal góruje nad Dużym Rynkiem.