Brodnica. Odkryj nieznane dzieje Miejskiego Lasku! Zaskakujące fakty!

Dzisiejszy Las Komunalny zwany potocznie Miejskim Laskiem występował w przeszłości w literaturze jako las miejski, las należący do majątku w Karbowie, czy las folwarku Gajdy. 

Istotne funkcje teren ten zyskał około roku 1890, gdy w lesie, po ukończeniu budowy koszar w Brodnicy, Prusacy urządzili ogrodzoną i strzeżoną strzelnicę.

Cmentarz wojskowy w Miejskim Lasku w roku ca 1918. Rudolf Birkholz, „Der Kreis Strasburg”, Osnabrück 1981, str. 283

W roku 1914 część strzelnicy  przeznaczono na cmentarz wojskowy, w późniejszych latach powiększony o następne kwatery i kaplicę (1927 r.), aż do obecnych rozmiarów. 

Źródło: Biblioteka Narodowa

W roku 1933 czasopismo „Drwęca” nr 147 donosiło, iż w trakcie prac przy  ogrodzeniu strzelnicy, natrafiono na urny kamienne z ludzkimi szczątkami, co zezwala przypuszczać, że na obszarze tym istniało przedhistoryczne cmentarzysko.

W latach 1939/1940 na terenie strzelnicy hitlerowcy rozstrzelali 12 mieszkańców powiatu brodnickiego. Fakt ten został upamiętniony w 1969 roku kamienną tablicą, która stoi dziś na wojskowym cmentarzu.

W narożnym domu, na skrzyżowaniu Alei Leśnej i ul. Gajdy (dziś Gajdy 11), już przed I WŚ  istniała restauracja z werandą i przyległym ogrodem. Lokal i dzisiejszy Miejski Lasek, był celem spacerów wielu brodniczan. Nosił nazwę „Waldhäuschen” tzn. „Leśny domek”. Dom zachował dalece po dziś dzień pierwotną architektoniczną bryłę. W latach międzywojennych, naprzeciw, po przekątnej w stronę głębi lasu, urządzono mały skwer z ławkami, z figurką chłopca z piłką pośrodku.

Figura chłopca z piłką pośrodku skweru w Lasku Miejskim w 1940 r., na drugim planie widoczna piaskownica, fotopolska.eu

Do skweru przylegał plac zabaw z piaskownicą, w pobliżu znajdował się kort tenisowy. Po II WŚ w bezpośrednim sąsiedztwie powstała, po usunięciu części zabudowań folwarku, duża polana. Przez kolejne lata rozbijały tam swoje namioty cyrk i karuzela.

Później zakłady mięsne wykorzystały istniejące jeszcze zabudowania dla własnych potrzeb i przechowywały na pozostałej części folwarku lód z jeziora Niskie Brodno do swoich chłodni.

W bliższych nam latach WP przekazało teren strzelnicy miastu, a skwer, jak i polanę zabudowano budynkami i garażami zakładu PGK, niszcząc całkowicie atmosferę tego otwartego, zapraszającego do spaceru w lesie, miejsca.

Osobnej uwagi wymaga założony latem 1940 roku w Lasku Miejskim decyzją Dowództwa Okręgu RAD II Gdańsk-Westpreussen obóz oddziału RAD nr 1/500 (RAD tzn. Reichsarbeitsdienst, czyli Służba Pracy Rzeszy). 

Brama obozu RAD w Miejskim Lasku w 1942 r., fotopolska.eu

Po obu stronach przebiegającej przez obóz ze wschodu na północ drogi, wybudowano szereg drewnianych baraków dla junaków (mężczyźni w wieku przedpoborowym), a dla dowództwa wzniesiono w południowym rogu obozu, parterowy, masywny dom. 

Teren obozu o wymiarach ca 800 x 300 m ogrodzono, a ślady pracy zakwaterowanych w nim junaków widoczne są w Brodnicy i okolicy po dziś dzień.

Zgrupowanie brodnickie liczyło około 35 oficerów i podoficerów kadry instruktorskiej i około 180 junaków. Dowódcą był początkowo pułkownik RAD Windmüller, później pułkownicy Grude i von Borries (obydwaj mieszkali w mieście). Junaków zatrudniono przy regulacji Drwęcy, w Tamie Brodzkiej, przy umacnianiu faszyną brzegów strugi łączącej Niskie Brodno z Drwęcą, sypaniu wału przeciwpowodziowego według planu i pod nadzorem inż. Skriabina (po wojnie wał podwyższono i umocniono), częściowym odgruzowaniu piwnic zamkowych, przy budowie placów zebrań i zabaw (po lewej stronie drogi do Karbowa i w sąsiedztwie głównej bramy obozu) oraz budowy domów mieszkalnych dla urzędników niemieckich przybyłych z Rzeszy. Tak powstało osiedle Neue Heimat (potocznie „nowy hajmat”) . J. Wultański podaje: „W dobie współczesnej jest to Nowa Kolonia numery 1 – 10. Domy oddano do użytku w roku 1942”. 

W miarę zaostrzania się walk i nalotów powietrznych oddział ten w roku 1943 skierowano do Oliwy, a jego miejsce zajęły grupy K 1,2,3/27. Latem 1944 roku, część tych grup przerzucono do Gołdapi. Pozostałych w Brodnicy junaków zatrudniono do wykonania umocnień obronnych na linii Drwęca-Karbowo-Jezioro Niskie Brodno. Ośrodek dowódczy znajdował się w tym czasie w Pałacu Anny Wazówny. W związku ze zbliżającym się frontem, dnia 19 stycznia 1945 roku, zgrupowanie RAD ewakuowano pociągiem w kierunku Grudziądza.

Baraki po wojnie rozebrano, pozostał jedynie, służący jako dom biurowy i mieszkalny, budynek wzniesiony przed laty dla niemieckiego dowództwa obozu (dziś ul. Gajdy 15).

Miast oceniać obecny stan Lasku Miejskiego, jego rolę w życiu mieszkańców miasta, czy  znajdującą się w mroku drzew i krzaków ścieżkę zdrowia (parkrun), posłużę się sformułowaniem w manierze autora pierwszej polskiej encyklopedii, ks. Benedykta Chmielowskiego, proboszcza w Firlejowie na Podolu; Lasek, jaki jest – każdy widzi.

PS
Na mapach Miejskiego Lasku pochodzących z okresu pruskiego, znaleźć można skrót „Schp.”, który J. Wultański błędnie tłumaczy jako miejsce widokowe. Skrót ten na mapach topograficznych i  planach budowlanych znaczy „Schuppen”, czyli szopy.  

Stefan Albrecht
[email protected]
17.06.2026

Na podstawie własnej pamięci oraz źródeł:
Jerzy Wultanski, Brodnickie dzielnice i osiedla, Multi Brodnica 2005
Rudolf Birkholz, 700 Jahre Strasburg, Multi Brodnica 1998
Rudolf Birkholz, Der Kreis Strasburg, Osnabrück 1981
Ziemia Michałowska Nr 1 (132), 1996 rok
Źródła internetowe