W tym roku gmina wiejska Brodnica obchodzi 92. rocznicę swojego istnienia. Pierścień wsi otaczających miasto ma swoją długą i ciekawą historię, odkrywającą też, kim byli władcy owego pierścienia

TEKST ARCHIWALNY Z ROKU 2015

W skład gminy Brodnica wchodzą wsie sołeckie - Cielęta, Dzierżno, Gorczenica, Gorczeniczka, Gortatowo, Karbowo, Kominy, Kozi Róg, Kruszynki, Moczadła, Niewierz, Nowy Dwór, Opalenica, Podgórz, Sobiesierzno, Szabda, Szczuka, Szymkowo i Wybudowanie Michałowo, oraz wsie niesołeckie - Bartniki, Bobrowiska, Drużyny, Kurlaga, Małgorzatka, Mszano (i osada leśna), Nowe Moczadła, Przydatki, Rybaki, Szabda (osada leśna), Szymkówko, Tama Brodzka i Tywola.

WARTO PRZECZYTAĆ: Naukowcy z aparaturą na zaoranym polu. W głębi ziemi średniowieczny gród i kościół

Wśród zabytków warto zwrócić uwagę na średniowieczne kościoły - św. Mikołaja w Cielętach, Podwyższenia Krzyża Świętego w Gorczenicy, św. Fabiana i Sebastiana w Szczuce, zespół dworski w Karbowie z XIX wieku, zespół pałacowy z XIX/XX wieku w Przydatkach, pozostałości po kolejce wąskotorowej kursującej niegdyś na trasie Brodnica - Ostrowite czy most blachownicowy nad Drwęcą z przełomu XIX i XX stulecia.

Do nowości wydawniczych należy zaliczyć "Historię gminy Brodnica do roku 1990" Leszka Zugaja, wydaną w 2014 roku przez samorząd gminy Brodnica głównie z myślą o mieszkańcach gminy. Jak wynika z opracowania, niektóre z wsi powstały w wyniku kolonizacji prowadzonej przez zakon krzyżacki na prawie chełmińskim.

Posiadacze ziemi musieli na rzecz zakonu odbywać służbę wojskową, płacić czynsz i oddawać daniny w naturze.

Posiadanie gruntów bywało dziedziczne i dopuszczano do niego również kobiety. Osadnikom przewodził tak zwany zasadźca, czyli człowiek, który negocjował z dworem warunki lokacji, następnie rozmierzał przyznane działki poszczególnym rodzinom, a sam zajmował z reguły najlepsze ziemie, z prawem zakładania karczmy, młyna lub rzeźniczej jatki, zostając później sołtysem. Przewodniczył też samorządowi wiejskiemu, który parał się głównie sądownictwem, zwanym zazwyczaj ławą wiejską. Na wspomnianych ławach zasiadali wybrani przez mieszkańców wsi ławnicy. Część kar pieniężnych z wyroków i opłat sądowych oraz ze zbieranych dla dworu czynszów trafiała do kieszeni sołtysa.

Cielęta w rękach rycerzy i lemanów

Jeden z pierwszych zapisów na temat wsi Cielęta pochodzi z 1303 roku i wymienia z nazwy "magnum Zeleth" i "magnum [duże, większe] Zelech". We wspomnianym czasie książę kujawski Leszek oddał zakonowi w zastaw terytorium michałowskie, a jedyne feudum z wiadomym obowiązkiem świadczeń dla Krzyżaków posiadał rycerz Bartusz właśnie we wspomnianym "magnum Zeleth". W 1317 roku książę Leszek odsprzedał zakonowi wszystkie wspomniane ziemie z wyjątkiem dóbr Bartusza w Cielętach. W 1325 roku odnotowano też inne formy nazewnictwa wsi - "Celente", "Czelenthi", "Celand", "Czelancz", "Czielunth". Wymieniano również: "Celanthi" lub "Celanthy". W 1325 roku właścicielem wsi był rycerz Grzymisław, płacący dziesięcinę biskupowi płockiemu Florianowi. W 1342 roku wieś należała do synów Grzymisława. Wzmianka z 1414 roku potwierdzała przynależność wsi do komturstwa brodnickiego. W wyniku toczącej się wtedy "wojny głodowej" wojska polskie zniszczyły Cielęta, a powstałe szkody zakon wycenił na 1000 grzywien.

WARTO WIEDZIEĆ: Remontują bardzo stary kościół tuż za Brodnicą. Ma 700 lat!

W połowie XV wieku część Cieląt było w posiadaniu brodnickiego kościoła św. Ducha, mieszczącego się w okolicach dzisiejszej ulicy Kamionka. W uprawie były wówczas 22 łany ziemi (blisko 370 hektarów), z czego połowa musiała być opłacana czynszem po 1 grzywnie, a druga połowa po 20 szkojców. 5 łanów opisano jako opustoszałych. W 1446 spisano tu 3 rycerzy zobowiązanych do służby w zbroi lekkiej na rzecz zakonu - Bertolda, Fryderyka i Mikołaja. Po roku 1466 w wyniku klęski zakonu w wojnie trzynastoletniej i postanowień drugiego pokoju toruńskiego wieś przeszła pod władanie królów Polski. W 1512 roku wymieniony został pleban z Cieląt - ksiądz Jan Gambin. W 1527 roku jakiś dział ziemi trzymał w Cielętach leman (kategoria ludności uprzywilejowanej) ze Zbiczna, za co musiał dostarczać co czwarty zebrany snopek zboża do plebanii w Brodnicy.

W roku 1570 właścicielem wsi był Sebastian Lichtenhain, posiadający 9 chłopów i 5 zagrodników, oraz Fabian Lichtenhain, który trzymał 17 łanów ziemi z 5 zagrodnikami, komornikiem i komornicą oraz prowadzącym tu karczmę karczmarzem. Dopiero od XVI wieku odnotowywano nazwę wsi we współczesnym brzmieniu. W 1618 roku wymieniono wezwanie istniejącego tu od XIV wieku kościoła - odnotowano wtedy wezwanie św. Jan Chrzciciela i św. Mikołaja.

Sobiesierznia, Gotardowo, Kozi Róg, Nowy Dwór i Niewierz

Do starszych wsi zaliczyć należy także Karbowo wymienione w 1312 roku pod nazwą "Karwowo" oraz Szczukę, którą w 1325 zapisano "Sczuka". Z kolei Gorczenicę w 1400 roku zapisano w wersji "Gortzen" lub "Gross", a w 1437 "Gorczen". Podobnie pisano Gorczeniczkę - "Klein Gortzen", rodowód nazwy może wywodzić się od nazwy osobowej "Gorka". Z kolei wieś Dzierżno, której nazwę wywodzić można od słowa "dzierżyć", czyli "posiadać, trzymać, władać", w 1407 roku wymieniano pod nazwami "Drzesche", "Yeschin", "Dszeschen" i "Dzessen". W tym roku wsią władał rycerz Marcin. W 1414 roku szkody w wyniku wojny głodowej we wsi "Yeschin" wyliczono na 600 grzywien.

WARTO PRZECZYTAĆ: Długi Most koło Brodnicy, kabriolet 933 i co zostało z nosorożca

W 1447 roku właścicielami wsi podległymi wobec komtura brodnickiego byli Herman, Stefan, Hannus, Mikołaj i Jenchen ze Świerczyn. Każdy z tych rycerzy zobowiązany był do odbywania służby w zbroi lekkiej. W 1569 roku wspomniano w zapiskach, że Dzierżno graniczy z Gortatowem i należy do parafii gortatowskiej. Z okresu wojny głodowej z Krzyżakami pochodzi też wzmianka o istnieniu wsi Gottarda - "Gotthardsdorf", "Gottersdorf". Szkody powstałe w wyniku grabieży polskich wojsk króla Jagiełły w czasie wojny głodowej wyceniono aż na 2000 grzywien, a w dobrach kościelnych na 200 grzywien. Wieś doznała więc bardzo poważnych zniszczeń i wyludniła się. W latach 1437-38 istniało tu 47 łanów (ok. 789,6 ha) obłożonych czynszem 16,5 szkojca z każdego łanu. Uprawiano jednak tylko 9 łanów, pozostałe opisano jako opustoszałe.

W roku 1444 wielki mistrz krzyżacki Konrad von Erlichshausen dodał rycerzowi Gabrielowi Blosbalge 5,5 łanu do posiadanych 3,5 łanów na prawie magdeburskim z obowiązkiem 1 służby w zbroi lekkiej, daniny 1 funta wosku i 1 den kol. płużnego, i pomocy w budownictwie. Pod polskim panowaniem w 1570 roku wieś Gotardowo należała do szlachty i do króla. W części szlacheckiej widzimy Stanisława Komorowskiego, Bartłomieja, Macieja, Pawła, Jana, Wojciecha i Piotra Gortatowskich. Wymieniono tu wówczas 12 łanów ziemi uprawnej i 1 zagrodnika. W części królewskiej opisano 30 łanów chłopskich, 6 sołeckich i 4 łany wydzierżawione. Wspomniano też o pracujących tu 2 zagrodnikach i karczmarzu szynkującym piwo. Pierwszy zapis na temat wsi Szabda zachował się z 1414 roku, a więc również z okresu wojny głodowej. Kozi Róg wymieniano już na początku XV wieku jako "Kisserock" i "Kosirok". Według Leszka Zugaja "nazwa pochodzi od apelatywu kozi róg oznaczającego kiedyś ciasne miejsce, ciasny kąt". Według wzmianki z 1423 roku wieś wchodziła w skład komturstwa brodnickiego, a władał nią nieopisany imieniem rycerz zobowiązany za używanie 18 łanów ziemi do 2 służby na rzecz Krzyżaków w zbroi lekkiej. W 1446 roku Kozi Róg należał do 2 rycerzy - Gabriela i Mikołaja, zobowiązanych do odbywania 1 służby w zbroi lekkiej. Pod polskim panowaniem, bo w 1570 roku, wieś należała do Rafała Działyńskiego, który miał tu 1 łan chłopski, karczmę i 4 zagrodników. Rok później wspomniano, że jakąś część posiadłości w Kozim Rogu posiadał Maciej Osieczkowski i Anna Kozirocka. W 1414 roku Nowy Dwór wspomniano jako "Hof", natomiast w zapisie z 1437 roku tę wieś zapisano jako "Hoff". Szkody wojenne wymieniono wówczas na 100 grzywien.

WARTO PRZECZYTAĆ: Narodowe Święto Niepodległości. Starosta i minister spoczywający w Mszanie zmarł w niezwykłych okolicznościach

W 1437 we wsi "Hoff" istniały 23 łany chłopskie, z czego tylko 10 było osiadłych, pozostałe po wojnie opustoszały. W jednym z XV-wiecznych zapisów (jednak bez wymienionej daty) w tej wsi podano istnienie 31 łanów, z czego sołtys i listowy mieli po 4 łany wolne; stała też wtedy karczma. Po roku 1466 wieś, podobnie jak inne, weszła w skład państwa polskiego, zasilając powiat michałowski, starostwo brodnickie i brodnicką parafię. W roku 1498 Nowy Dwór nad Drwęcą nadano Mikołajowi Kruszborskiemu w zamian za dobra gracjalne Sobiesierznia. Z kolei ta wieś w 1414 roku wymieniona została pod nazwami "Sobeschütz" i "Schoweschirs", dopiero pod polskim panowaniem od XVI wieku utrwalała się nazwa "Sobyesierne" i "Sobiessierzne", co nieodparcie kojarzyć się może ze zbitką słów używanych zwłaszcza podczas żniw: "sobie się żnie", co może hipotetycznie poświadczać tradycje rolnicze mieszkańców. W 1415 roku wymieniano ją pośród własności komturstwa brodnickiego. W uprawie mogło tu być 36 łanów chłopskich, jednak tylko 4 łany były osiadłe, a chłopi płacili po 13 szkojców. W tym czasie stała tu też opustoszała karczma. 4 łany określono jako sołeckie. W latach 1437-38 wieś nadal stanowiła własność zakonu i nadal wymieniano areał 36 łanów z czynszem 15 szkojców z łanu. 24 łany określono jako osiadłe, a 12 jako opustoszałe. Karczma nadal była opustoszała. We wspomnianym 1498 roku Mikołaj Kruszborski zamienił Nowy Dwór nad Drwęcą na Sobiesierznie. Król polski Jan Olbracht zezwolił mu na kupno sobiesierznieńskiego sołectwa od właścicieli - Abrahama i Tomasza.

W roku 1535 wieś określono jako własność królewską. W 1570 roku wymieniano tu 34 łany chłopskie (około 571 ha), 4 sołeckie, 2 łany wydzierżawione. Wymieniono też młyn, karczmę, garncarza, kowala i 6 zagrodników. Zapis z roku 1222 wymienia wieś Niewierz pod nazwą "Neuyr", kolejne zapisywano: "Nefer", "Nebir", "Nevir" lub "Newir". Dopiero od 1570 roku funkcjonuje nazwa Niewierz.. Z przekazów źródłowych wiadomo, że przed rokiem 1340 działał tu folwark. W roku 1340 wielki mistrz krzyżacki Dytryk von Altenburg nadał Clauconowi de Jura wieś Niewierz w granicach między Szabdą, Mszanem i dobrami, które posiadał, Cantyl, Małkami i Chojnem. W zamian musiał odbywać 1 służbę w zbroi lekkiej na żądania zakonu i zapewne komtura w Brodnicy. W latach 1407-1414 właścicielem wsi był rycerz Pilgrim (co w tłumaczeniu oznacza Pielgrzyma), który jako poddany zakonu mógł wziąć udział w bitwie pod Grunwaldem. W trakcie polsko-krzyżackiej wojny głodowej z 1414 roku wieś doznała znacznych zniszczeń, oszacowanych na 300 grzywien. W roku 1423 wieś opisano jako należącą do rycerzy z obowiązkiem 1 służby w zbroi lekkiej. Areał gruntów liczył wtedy 33 łany (ok. 554,4 ha).

W roku 1447 właścicielem wsi był rycerz Mikołaj z Niewierza. W 1682 roku we wsi Niewierz wzmiankowano "młyn na małej wodzie o 2 kołach" - (dochód nieznany). Z kolei we wsi Drużyny w latach 1405-1409 wzmiankowano właściciela o imieniu Henryk, a miejscowość zapisywano pod nazwą "Drosschin", "Droschin", "Droschgzin", "Druszien" oraz "Drasczyn". Szkody wojenne, które wyrządziły wojska polskie króla Jagiełły w tej wsi w czasie wojny głodowej w 1414 roku, wyceniono na 400 grzywien. Drużyny wymagały więc od swych krzyżackich panów podźwignięcia z gospodarczego upadku, w jakim się znalazły. Około roku 1423 wieś stanowiła własność rycerską o 20 łanach uprawnych z obowiązkiem dla właściciela odbywania służby w zbroi lekkiej na rzecz komtura rezydującego na zamku w Brodnicy. W 1446 roku właścicielami Drużyn byli dwaj rycerze - Hans i Mikołaj.

Po roku 1466 wieś przeszła pod władanie polskich królów. W roku 1518 król Zygmunt I Stary zwolnił wieś Drużyny z obowiązku służby zbrojnej i innych świadczeń. Powodem tej decyzji było nabycie wsi przez kanonika Rafała Weynera w celu utworzenia fundacji kościelnej. W roku 1527 kapituła chełmińska potwierdziła, że zmarły kanonik Weyner przekazał Drużyny miastu Brodnica na pełną i wieczną własność w zamian za czynsz 18 grzywien na rzecz fundacji.

Na podstawie: "Słownik historyczno-geograficzny ziemi chełmińskiej w średniowieczu", pod redakcją M. Biskupa, wyd. PAN 1971 L. Zugaj, "Historia gminy Brodnica do roku 1990", Brodnica 2014