18 stycznia 1920 roku władze polskie roztoczyły władzę na terenie powiatu brodnickiego, którego obszar wynosił wówczas 106 109,49 ha. Na tym obszarze znajdowały się trzy miasta - Brodnica, Lidzbark i Górzno, 95 gmin wiejskich i 47 obszarów dworskich

Według spisu ludności z 1 października 1921 roku liczba mieszkańców powiatu brodnickiego wynosiła 61 257 osób, z których w miastach żyło 11 936 osób, a 49 321 na wsi. Między rokiem 1910 a 1921 liczba ludności powiatu brodnickiego zmniejszyła się o 885 osób. Warto wskazać, że w latach 1914-1918 trwała I wojna światowa, która niewątpliwie wpłynęła na ubytek ludności, zwłaszcza przez miejscowego rekruta wciąganego do niemieckiej armii.

Na progu niepodległości w wiejskich i miejskich zagrodach powiatu brodnickiego naliczono 11 235 koni, 31 495 sztuk bydła rogatego, 16 816 owiec i 31 465 sztuk trzody chlewnej.

Polska władza powiatowa

Od 18 stycznia 1920 roku, uznawanego za dzień przejęcia Pomorza przez polskie władze, na czele administracji państwowej stał starosta Władysław Olszewski, który w czasie przyznania Pomorza z powiatem brodnickim Polsce przez dokument Traktatu Wersalskiego, więc od grudnia 1918 roku, był delegatem Rządu Polskiego przy ówczesnej niemieckiej landraturze w Brodnicy. 27 kwietnia 1920 roku na deputowanego powiatowego rada powiatowa wybrała doktora Siudowskiego ze wsi Przydatki, a władze województwa pomorskiego ten wybór zatwierdziły.

::news{"type":"see-also","item":"25631108"}

 Tuż po przejęciu władzy nad powiatem brodnickim przez władze polskie dotychczasowy sejmik i wydział powiatowy rozwiązano, a w ich miejsce powołano tymczasowo radę powiatową, w skład której weszli panowie: dr Siudowski (Przydatki), ks. Kamiński (Szczuka), Bizan (Brodnica), Różycki (Wlewsk), Jerzykiewicz (Brodnica), Gapa (Brodnica), Pluciński (Lidzbark), Przanowski (Górzno), Weissermel (Słoszewy), Piskorowski (Cibórz), Robiński (Opalenica), Czerwiński (Radoszki), Przeczewski (Szczuka), Słoszewski (Brodnica), Michnowski (Brodnica), Oszwałdowski (Jabłonowo) i Bielicki (Sumowo).

::news{"type":"see-also","item":"25635849"}

Na mocy rozporządzenia ministra byłej dzielnicy pruskiej z dnia 12 sierpnia 1921 roku zarządzono wybory do sejmiku powiatowego na najbliższe cztery lata jego kadencji. Wybory przeprowadzono 20 listopada 1921 roku, wybierając skład 45-osobowy, a byli to: z Brodnicy – Michnowski, Grążawski, Bizan, Karbowski, Jerzykiewicz, Słoszewski, z Lidzbarka – Rochon, Powałowski, Etter, z Górzna – Jakubowski, z Mszana – Wawrowski, z Pląchot – Wilamowski, z Wymokłego – Stachowski, z Wrock – Gaca, z Jabłonowa – Oszwałdowski, Rohde i Ciemiński, z Lembarga – Goertz i Czechowski, z Kruszyn- Siebers, z Brudzaw – Jahnke, z Najmowa – Ossowski, z Bachotka – Dzięgielewski, ze Zbiczna – Cichocki, z Pokrzydowa – Miłoszewski, z Nieżywięcia – Zakrzewski i Szalkowski, z Karbowa – Kernstein i Michałkiewicz, z Gutowa – Matthoes, z Polskiego Brzozia – Szulwic i Rochnowski, z Kowalik – Truszczyński, z Miesiączkowa – Piński, z Małego Leźna – Menczyński, z Grążaw – Grabowski, z Ciborza – Mieczkowski, z Bełk – Czajkowski, z Chełst – Życki, z Jamielnika – Kalisz, z Wlewska – Liszewski, z Dzierzna – Powałowski, ze Szczuki – Górny i z Cieląt – Żurawski.

Pierwsze historyczne posiedzenie Sejmiku Powiatowego w Brodnicy odbyło się 28 grudnia 1921 roku. Poprzedziła je uroczysta msza święta w brodnickiej farze z udziałem przedstawicieli wszelkich urzędów, korporacji powiatowych i ludności. Po mszy i przejściu do budynku starostwa, pod przewodnictwem starosty Władysława Olszewskiego, w obradach brało udział 44 jego członków, jako że pan Jahnke z Brudzaw z powodu choroby nie mógł przybyć.

Dokonano wówczas poświęcenia gmachu starostwa, wyboru członków Wydziału Powiatowego oraz deputowanych i trzech członków do Sejmiku Wojewódzkiego. Na pierwszych członków wybranych do sejmiku wojewódzkiego wybrano właściciela ziemskiego Michała Robińskiego z Opalenicy, kupca Michnowskiego z Brodnicy i pana Czajkowskiego – gospodarza z Bełku. W 1920 roku Rada Powiatowa odbyła siedem posiedzeń, rozpatrując 150 spraw, a w 1921 roku – dziewięć, pochylając się nad 223 sprawami.

::news{"type":"see-also","item":"25688343"}

W ślad za tym wybrano również pierwszych urzędników brodnickiego Biura Wydziału Powiatowego. Naczelnym sekretarzem został pan Talaśka ze Żmijewa, zajmujący się sprawami biurowymi, kadrowymi, budżetem, koncesjami na wyszynk alkoholu oraz administracją majątku powiatowego. Do pomocy pan Talaśka miał trzech sekretarzy – pierwszy z nich, niejaki Bachorski, przejął sprawy szpitala, podatku obrotowego i od przyrostu wartości, drugi, o nazwisku Dobrowolski, miał na głowie pozostałe podatki, a trzeci – Karczewski – objął kierownictwo biura handlowego. Panowie sekretarze mieli do pomocy trzech asystentów – Ronowskiego (administracja wójtostw, sołectw, sprawy polowań, przeciwpożarowe i składki dla Pomorskiej Izby Rolniczej), Langowskiego (koncesje budowlane, ubezpieczenia zwierząt, melioracja, sprawy głuchoniemych, umysłowo chorych, ociemniałych i nieszczęśliwe wypadki w rolnictwie) i Zielińskiego (sprawy ubogich, USC, zasiłki wojskowe, sprawy mieszkaniowe, radcy sierot, szczepienia ospy, sędziowie polubowni). Kolejnym pracownikiem Biura Wydziału Powiatowego był registrator asystent Sobiecki, który zajmował się prowadzeniem akt bieżących i archiwów. Do pomocy urzędników powołani zostali: funkcjonariusz, uczeń i 11 sił pomocniczych.

Z kolei urzędnikami Powiatowej Kasy Komunalnej i Powiatowej Kasy Oszczędności zostali: pendent Grabowski, kontroler Brozowski, asystent Brandt, trzy osoby sił pomocniczych i uczeń.

Nowy skład Wydziału Powiatowego przedstawiał się następująco: przewodniczący starosta Władysław Olszewski, członkowie: dr Siudowski z Przydatek, Wiśniewski z Grążaw, Robiński z Opalenicy, Jerzykiewicz z Brodnicy i Powałowski z Lidzbarka.

Najpierw odbudowa dróg

U progu niepodległości powiat brodnicki objął w zarządzanie szosy o łącznej długości 294,5 km, na ogół w marnym stanie. Jako powód złego stanu nawierzchni jezdni podano ruchy wojsk w czasie I wojny światowej. Nowa, polska administracja w Brodnicy triumfalnie odnotowała:

„W roku 1921/22 przystąpił powiat do gruntownej naprawy wszystkich zaniedbanych dróg i mostów, przejętych w 1920 roku od Niemców. Pomimo że praca ta, z powodu wygórowanych cen za materiały i robociznę oraz braku wyszkolonego robotnika, połączona była z wielkimi trudnościami, zdołano w roku tym wybudować 6,2 km nowych powłok. Milionowe wydatki poniósł powiat przez naprawianie mostów drogowych, przy których po większej części musiano na nowo budować mury kamienne. Ażeby móc wykończyć w roku przyszłym rozpoczętą w tym roku pracę, zakupiono po cenie przystępnej większą ilość kamieni. Sprzedaż owoców z drzew szosowych przyniosła marek 587 000. Wydzierżawienie traw na szkarpach rowów przy drogach przyniosło marek 102 305. Z powodu braku odpowiedniej pielęgnacji zmarniało podczas wojny kilkaset młodych drzewek owocowych, które w roku 1923 przez podrostki zostaną uzupełnione”.

Na przełomie lat 1921/1922 na terenie powiatu brodnickiego rozpoczęto budowę czterech nowych odcinków szos. Pierwsza była na trasie Szabda – Mszano (5,5 km), druga z Jabłonowa do Buku Góralskiego (5,5 km), trzecia z Radoszek do Samina (3,8 km), a czwarta z Kronfeld do Opalenicy (3,5 km).

::news{"type":"see-also","item":"25660411"}

Droga z Szabdy do Mszana podjęta była jeszcze za czasów niemieckich, a więc w 1917 roku. Udało się ją dokończyć do grudnia 1922 roku. Odcinek z Jabłonowa do Buku zrealizowano tylko w jednym kilometrze. Jako że kamieni w okolicy brakowało na kontynuowanie robót – prac zaniechano. Pozostałe dwa odcinki prowadzono „w pełnym biegu”. Jednak z uwagi na brak dotacji rządowych na kontynuowanie prac zaszła możliwość ich przerwania. Mając wszak na uwadze niezadowolenie 365 bezrobotnych, którzy tam pracowali, zdecydowano się podjąć ryzyko, sięgając po pożyczki w niesłabnącej nadziei, że pieniądze rządowe kiedyś spłyną.

Pierwsi wójtowie

Na terenie nowych obwodów wójtowskich wybrani zostali pierwsi wójtowie, nierzadko z zastępcami. Zostali nimi: w Augustowie – Władysław Duliński, w Boleszynie – Julian Kępczyński, w Bukowcu – Jan Lipiński, w Bobrowie – Kazimierz Powałowski, w obwodzie Brodnica – wieś – Stanisław Wawrowski, w Bryńsku Szlacheckim – Bronisław Broszkiewicz, w Ciborzu – Ignacy Mieczkowski, w Gutowie – Stefan Piński, w Grzybnie, Gorczenicy, Michałowie i Jastrzębiu – Kazimierz Powałowski, w Gorzechówku – Stanisław Jagielski, w Jeleniu – Jakub Nagórski, w Jajkowie – Feliks Dzięgielewski i Marceli Ceraficki, w Konojadach – Feliks Olszewski, w Karbowie – Franciszek Talaśka, w Lidzbarku – Józef Jażdżewski i Ignacy Czajkowski, w Lembargu – Michał Rynkowski, w Małkach – Jan Strehl, w Nieżywięciu – Władysław Zakrzewski, w Płowężku – Zygmunt Roman, w Rudzie – Franciszek Haszkiewicz, w Sumowie – Konstantyn Landowski, w Sadlinkach – Władysław Barański i Julian Lukrawski, we Wrockach – Jan Wilamowski i Teodor Zakrzewski, we Wlewsku – Jakub Nagórski, a w Zbicznie – Aleksander Jankowski.

Od 1 października 1920 roku wspomniani wójtowie pobierali „rzeczowe odszkodowanie” – po 25 fenigów za duszę. Jednak z powodu narastającej drożyzny owo odszkodowanie podwyższono na 0,75 feniga od duszy, a od 1 stycznia 1921 roku – na 10 marek za duszę.

Na podstawie:

Sprawozdanie Administracyjne Starostwa Brodnickiego za rok 1920 i za rok 1921, wyd. Drukarnia Brodnicka, Brodnica 1920–1921.