Brodnica. Orła zabrali, kamienie zostawili

Dnia 18.10.1905 r., w rocznicę urodzin cesarza Friedricha III, naczelnego wodza armii w wojnie francusko-pruskiej w latach 1870 – 1871, Prusacy odsłonili na brodnickim rynku pomnik ku czci poległych w tej wojnie pruskich żołnierzy (niem. Kriegerdenkmal).

Pomnik pobudowany z czerwonego piaskowca, sprowadzanego przez władze pruskie głównie z Dolnego Śląska, miał wysokość 10 m. Na jego czubku umieszczono żeliwnego, pruskiego orła o wysokości ca 2,3 m. 

Frontową ścianę zdobiły ponoć płaskorzeźby cesarza Wilhelma I, pierwszego cesarza zjednoczonych w 1871 r. Niemiec, i Friedricha III, tylną też ktoś (regionaliści nie są w tym miejscu jednomyślni, co może być nam obojętne). Na bocznych ścianach znalazły miejsce tablice z ca 20 nazwiskami poległych żołnierzy z Brodnicy i najbliższej okolicy. Ponieważ wszyscy mężczyźni, poddani cesarza Prus, zobowiązani byli do służby wojskowej, sądzę, że Brunon Kurzyński nie był jedynym poległym w służbie pruskiej Polakiem uwiecznionym na tablicy. Okazjonalnie, obok okalającego pomnik żeliwnego ogrodzenia, stawiano zdobyte na Francuzach armaty.
Na stronie leksykonu artystów Zagłębia Saary przedstawiony jest projektant pomnika, Oscar Bodin (1868 – 1940) i inne jego prace.

Uroczystość odsłonięcia pomnika w 1905 roku na brodnickim rynku. Flagi czarno-biale i czarno-bialo-czerwone. Z tyłu hotel z nazwą "Sanssouci" na dachu. Flagi czarno-biało-czerwone powstały z połączenia barw Prus (czerń i biel) i miast hanzeatyckich, stając się symbolem zjednoczonych Niemiec (II Rzesza) pod pruskim przewodnictwem. Po prawej: pomnik w roku ca 1910, z tyłu polski tom towarowy Bazar. Widoczne na płycie rynku tzw. „kocie łby” ostały się do dziś na ul. Kilińskiego, za murem fary. 

Pomnik przetrwał na rynku do momentu powrotu Brodnicy dnia 18 stycznia 1920 roku do Polski. W dniu ostatniej militarnej parady 16.01.1920 r. Prusacy zdjęli swego orła i słuch po nim zaginał. Pod koniec miesiąca (tu regionaliści też nie są jednomyślni) rozebrano cokół wraz z podstawą i złożono w drewnianych pomieszczeniach na sprzęt strażacki na Starym Placu Szkolnym. 

To co z popruskich kamieni dotrwało do naszych dni, znaleźć dziś można przede wszystkim na brodnickim cmentarzu, co przypominają w pozycji „Szkice brodnickie” t. II, praca zbiorowa, Brodnica 1993 (str. 313), autorzy, Alfons i Mariusz Maliccy (ś.p. Alfons Malicki ur. 12.01.1915 r., był osobą ówcześnie żyjącą).

Z bloków pomnika postawiono nagrobek urodzonemu koło Rawicza brodnickiemu lekarzowi, który zmarł w wieku 38 lat zarażając się tyfusem od leczonych jeńców rosyjskich. 

Dr Jan Janaszek, bo o nim mowa, współzałożyciel „Gazety Brodnickiej”, był aktywnym patriotą polskim, „tajnym komisarzem rządu polskiego“ na powiat brodnicki. Jak podaje w swoich wspomnieniach Sylwester Bizan „Było to zaszczytne, lecz wówczas jeszcze bardzo niebezpieczne wyróżnienie, tym więcej, że ś. p. dr Janaszek był lekarzem wojskowym w niemieckiej służbie i nosił mundur pruski”. Doktor mieszkał w istniejącym do dziś domu na ul. Przykop 3 (wówczas Ringstrasse 3).

Jak donosi Słowo Pomorskie z dnia 24.02.1926 r., Rada Miejska Brodnicy przeznaczyła – 6 lat po śmierci dra Janaszka – kwotę 150 zł na jego nagrobek (szacunkowy, miesięczny zarobek ówczesnego burmistrza Jerzykiewicza wynosił 400 zł).

Pierwszym burmistrzem w wyzwolonej Brodnicy został August Gapa, w kilka dni później funkcję tę objął Konstanty Zieleziński, po jego ustąpieniu na wakujące stanowisko powołano urodzonego w Gnieźnie, aptekarza Mieczysława Jerzykiewicza. To właśnie z jego inicjatywy powstał park znany nam dziś jako Park im. Chopina. Mieczysław Jerzykiewicz, burmistrz Brodnicy w latach 1920—1929, działacz niepodległościowy, Kawaler Krzyża Oficerskiego „Odrodzenia Polski”, Ojciec Chrzestny Chorągwi Pułkowej 67 p. p. rozstał się z życiem popełniając w swoim biurze samobójstwo. Pierwszemu, wieloletniemu burmistrzowi miasta, postawiono okazały pomnik też z popruskiego piaskowca.

Czy pogrzebanie, walczących z pruskim uciskiem, polskich patriotów pod „pruskimi kamieniami” było trafną decyzją, pozostawiam ocenie czytelników. W każdym razie wyszło tanio. 

Pomniki z czerwonego piaskowca na grobach dra Jana Janaszka (1882 – 1920) i burmistrza Mieczysława Jerzykiewicza (1876 – 1929). Ciężki krzyż na grobie byłego burmistrza spadł parę lat temu z cokołu, administracja cmentarza została o tym fakcie poinformowana. Foto S.A.

Odsłonięty dnia 23 maja 1937 roku na skwerze 3. Maja pomnik ku czci poległych w walkach z bolszewikami w 1920 roku żołnierzy stacjonującego w Brodnicy 67 pułku piechoty, także był wykonany z popruskiego piaskowca. We wrześniu 1939 r. hitlerowcy usunęli pomnik, losy budulca nie są znane.

Foto Jan Mełnicki w „Szkice Brodnickie”, praca zbiorowa, Brodnica – Toruń 1988, S. Bilski i B. Schuetz, str. 239. Opis zdjęcia nic jeszcze nie mówi o bolszewikach. W późniejszych latach pomnik jest już wymieniany w literaturze jako „Pomnik ku czci poległych w walkach z bolszewikami w 1920 roku żołnierzy 67 pułku piechoty” (np. „Ziemia Michałowska” z dnia 22.11.1992, Nr. 21)

Popruski kamień wmurowano też na ul. Zamkowej w średniowieczny mur okalający kiedyś Brodnicę, tuż przy moście przez strugę Brodniczkę.

Kamień z czerwonego piaskowca w murze na ul. Zamkowej. Foto S.A.

A co z resztą?

Ś.p. dr Rudolf Birkholtz, syn ostatniego brodnickiego intendenta ewangelickiego do 1945 roku, podaje: „Resztę podobno zakopano w pobliżu cmentarza katolickiego”.
Inny zaś regionalista pisze: pozostałe bloki piaskowca złożono w pobliżu zamku.

Stanisław Bochnig (1880 – 1944) – polski fotografik, nauczyciel w latach 1926 – 1929 w brodnickim gimnazjum, w opisie zdjęcia / widokówki z 1927 r. przedstawiającej powstałą z inicjatywy burmistrza Jerzykiewicza kaplicę na cmentarzu wojskowym w Lasku Miejskim, nie podał niestety materiału użytego do jej budowy. Szkoda, bo właśnie tam popruskie kamienie byłyby, moim zdaniem, na właściwym miejscu.

Stefan Albrecht
[email protected]
30.07.2024, 13.08.2026

PS.
Na okładce książki Mariana Chwiałkowskiego „Odzyskanie niepodległości przez Brodnicę w 1920 roku”, Multi, Brodnica 2019 rok, umieszczono reprodukcję zdjęcia Dużego Rynku z dnia 18 stycznia 1920 r., na którym widoczny jest pomnik bez orła. Wewnątrz książki, na str. 176; ostatnia zbiórka pruskich oddziałów przy pomniku.

Źródła, poza podanymi w tekście:
Bilski S.: Region brodnicki historia zabytki krajobraz, Toruń 1985
Bilski S.: Słownik biograficzny regionu brodnickiego. Brodnica – Toruń 1991
Birkholz R.: 700 Jahre Strasburg. Multi, Brodnica 1998
Bizan S.: Powiat i miasto Brodnica w walkach o niepodległość 1914 – 1920 rok. 
Tom I, wydał Sylwester Bizan, Brodnica 1938
Wultański J.: Śladami dawnej Brodnicy. Multi, Brodnica 1995 
Wultański J.: Wędrówki po Brodnicy. Multi, Brodnica 2010
i źródła internetowe